BSC
VOPO
Communicatietraining

Toespraak minister Remkes (Binnenlandse Zaken) bij de opening Meesterweek Erasmus Universiteit: Waar de overheid de enkeling niet beschermt in zijn vrijheid tegen de meerderheid – of die juist zelf aantast – zien we onderdrukking en dictatuur

13 maart 2006

Minister Remkes opende vandaag (13 maart 2006) de Meesterweek op de Erasmus Universiteit in Rotterdam. In zijn toespraak 'Zonder veiligheid geen vrijheid' sprak de minister zijn zorg uit over de aantasting van de democratische rechtsstaat.

Op 24 augustus 1572 vermoordde de Franse overheid circa 30.000 protestanten om daarmee het van kerk en staat afwijkende geloof de kop in te drukken. De gelovige minderheid eiste het recht af te wijken van wat de overheid en de kerk hen als waarheid voorhield. Ze wilde niet alleen de vrijheid om dat met elkaar te delen maar ook om daar openlijk voor uit te komen. Uiteindelijk, dames en heren, werd hun recht onderkend.

Op 5 december 1955 organiseerde een jonge Martin Luther King een boycot van het openbaar vervoer in Alabama wegens rassendiscriminatie. Dat ging in tegen de opvattingen van de overheid en al helemaal tegen de mening van de blanke meerderheid. Uiteindelijk won hij; kreeg het recht een mening uit te dragen tegen de machthebbers in.

Galileo wilde het recht op een open wetenschappelijke discussie. Joden vroegen het recht op een volledig staatsburgerschap. Vrouwen eisten het recht tot de universiteit toegelaten te worden. Het zijn maar voorbeelden.

Wat zij vroegen hebben ze niet zonder grote problemen gekregen en zeker niet snel. En zelfs toen die vrijheid formeel was gewonnen, veranderde er pas echt wat als de hulp van de overheid ingeroepen kon worden door de minderheid, tegen de intolerante meerderheid.

Waar de bescherming van minderheden – zelfs een minderheid van één – tegen de meerderheid of tegen de almacht van de overheid ontbreekt, zien we discriminatie. Waar de overheid de enkeling niet beschermt in zijn vrijheid tegen de meerderheid – of die juist zelf aantast – zien we onderdrukking en dictatuur. Met de bescherming van de rechten van de minderheid en de gelijkheid van mensen als toetssteen, verdeelden we de wereld in goed en kwaad. Stalin, Hitler, Pol Pot. Idi Amin, het Apartheidsregime: het kwaad.

Aan de goede kant: wij, de maatschappij waar iedereen in vrijheid kan leven. Maar het zijn andere tijden. Nu heeft het terrorisme óns in verwarring gebracht, want de veiligheid van de méerderheid wordt bedreigd door kleine mínderheden; de vrijheid van iederéen is in gevaar. Daarover wil ik het met u hebben, dames en heren. De verhouding tussen vrijheid en veiligheid.

Stelling
Mijn stelling is dat onze grondrechten en veiligheid niet tegenover elkaar staan, zoals wel eens wordt gesuggereerd, maar juist in elkaars verlengde liggen én elkaar in balans houden. Zonder veiligheid geen vrijheid. En de grondrechten – op het gebied van meningsuiting, godsdienst, vereniging, onderwijs, enzovoort – geven tegelijk de marges aan waarbinnen we bij ons streven naar veiligheid mogen handelen. En handelen moeten we. U kent de beelden, u kent de plaatsen. Of we het willen of niet, een groot deel van de wereld is in de greep van terreurdreiging en radicalisering. Democratische rechtsstaten zijn hard bezig hun weerbaarheid te vergroten. Ook Nederland.

Het kabinet heeft ingrijpende maatregelen genomen om de risico’s op aanslagen tot het uiterste te beperken. Om mensen, maar ook om de waarden van de democratische rechtsstaat, te beschermen. Wat hebben we gedaan? Ik noem vier voorbeelden. Eén. We hebben de bevoegdheden van politie en justitie verruimd. In strafvorderlijke zin maar ook in bestuurlijke en bestuursrechtelijke zin. Twee. De AIVD is substantieel uitgebreid met mensen en middelen. Het stelsel bewaken en beveiligen is inmiddels landelijk geïmplementeerd. Drie. Ook op straat merken mensen er wat van. Er is meer fysieke controle. Er geldt een identificatieplicht en er zijn specifieke beveiligingsmaatregelen bij het bezoek aan bepaalde locaties en evenementen. Vier. Als rijksoverheid spreken we ook onze partners aan op hun rol in de bestrijding van terrorisme en radicalisering. Lokale overheden, politie- en inlichtingendiensten en maatschappelijke organisaties zijn onmisbaar in een brede aanpak tegen radicalisering en radicalisme. Justitieel optreden alleen, zonder zo'n brede aanpak, kan op de langere termijn niet effectief genoeg zijn om problemen op te lossen. Dat is – naast het tegemoet komen aan de uitgesproken behoefte aan  informatie – ook de reden van onze publiekscampagne over terrorisme.

Balans en debat
Dames en heren. Hoe vaak ik het woord ”balans” ook gebruik, de vraag blijft voor u en voor mij natuurlijk: waar geeft de naald van de weegschaal het midden aan? Daar wordt verschillend over gedacht.We zien rechtstreeks verslagen van hoorzittingen van de Senaatscommissie in de VS over afluisterpraktijken. Er is commotie rondom vermeende CIA-vluchten in Europa. We lezen over mogelijke martelpraktijken in Irak en in Guantanamo Bay en over de Britse Law Lords die onlangs hebben bepaald dat verklaringen die via marteling zijn verkregen niet als bewijsmateriaal mogen worden gebruikt.

Marteling! Moeten we daar zelfs als serieuze optie over nadenken? Nee natuurlijk. Het martelverbod is voor mij absoluut. Afwegingen zijn in dat geval niet aan de orde. Het gaat hier om het minimale brevet van beschaving en respect voor de menselijke waardigheid in optima forma. Ook de Adviesraad Internationale Vraagstukken heeft hier onlangs nog eens terecht en uitvoerig op gewezen.

Een balans tussen vrijheid en veiligheid betekent dat we niet tornen aan dit absolute verbod. Veel andere vrijheidsrechten zijn echter niet absoluut. In die gevallen moet een voortdurend debat worden gevoerd over die balans, ook in ons land.

Toelichting stelling
Maatregelen in de strijd tegen terrorisme staan niet tegenóver grondrechten, maar hebben ook zelf een zekere mensenrechtelijke status. Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens heeft aanvaard dat staten verplicht zijn alle redelijke maatregelen te nemen om het leven van hun ingezetenen tegen levensbedreigende situaties te beschermen.  Dit is ook van toepassing op een levensbedreigende situatie als gevolg van een terroristische dreiging. Deze mensenrechtelijke status van antiterreurmaatregelen vindt dan ook bevestiging in de preambule van de ‘Guidelines on human rights and the fight against terrorism,’ van de Raad van Europa. Daarin wordt gesproken over “the imperative duty of States to protect their populations against possible terrorist acts.”

Grondrechten verplichten de staat dus tot terreurbestrijding – verplichten dus soms tot ingrijpende maatregelen – maar geven ook de grenzen aan waarbinnen dat moet plaats vinden. Een staat die te weinig veiligheid biedt, pleegt contractbreuk met de samenleving en houdt in een extreem geval – volkenrechtelijk gezien – zelfs op een staat te zijn. Veiligheid is de raison d’être van elke staat. Het falen van de Weimar-republiek laat zien waartoe het leidt als een overheid zijn eindverantwoordelijkheid hierin niet serieus neemt. Maar een staat die te veel veiligheid wil bieden, leidt tot te weinig vrijheid voor de eigen burgers. Veiligheid nastreven zonder recht te doen aan de balans tussen collectieve veiligheid en individuele vrijheid, ondermijnt de essentie van onze open en pluriforme samenleving. De vrijheidsaantasting gaat dan niet meer uit van de medeburgers maar van de overheid zelf. De geschiedenis van de 20e eeuw heeft ons laten zien waartoe dat kan leiden. Grondrechten zijn al met al onze trouwe bondgenoten in het samenbrengen van vrijheid en veiligheid. Juist waar de nationale veiligheid in het geding is, bieden zij de staat een ruime beoordelingsmarge voor het bepalen van een goede balans.

Concretisering van de balans
Maar hoe werken we in de praktijk aan die balans en hoe kunnen we die perfectioneren? Hoe doen we recht aan vrijheid en effectiviteit? Dames en heren, ik denk hierbij aan drie invalshoeken.

(1) In de eerste plaats moeten we bij nieuwe maatregelen de mensenrechtelijke kaders niet alleen zorgvuldig in acht nemen, maar ze daar ook in alle openheid aan toetsten. Dit betekent voor wettelijke maatregelen die ingrijpen in de vrijheidsrechten van burgers, dat het legitieme doel ervan moet worden aangetoond en uitgelegd. Vervolgens, dat de noodzaak van deze beperkingen in onze democratische samenleving wordt aangetoond en uitgelegd. Daarvoor is nodig uit te leggen dat de maatregel in redelijke verhouding staat tot het ermee te bereiken doel (proportionaliteit), en dat er niet ook een ander minder ingrijpend middel voorhanden is waarmee een vergelijkbaar resultaat kan worden behaald (subsidiariteit). De maatregel moet effectief zijn. De motivering ervan transparant.

Het wetsvoorstel bestuurlijke maatregelen nationale veiligheid dat ik binnenkort naar de Kamer stuur voldoet wat mij betreft aan deze maatstaven. Het voorstel voorziet onder andere in een meldplicht, een gebiedsverbod en een contactverbod. Het gaat daarbij niet om maatregelen die zijn verstopt in een subparagraaf van bijvoorbeeld de Gemeentewet, maar om een aparte wet met een evaluatiebepaling. Dit komt het debat erover ten goede en daarmee ook het draagvlak, de legitimiteit en de effectiviteit.  Het voorstel is niet alleen een voorbeeld van transparantie, maar ook van de juiste maatvoering bij het bewaken van die balans tussen veiligheid en vrijheid. Dat brengt mij meteen op mijn volgende punt.

(2) Bij het nemen van maatregelen is het in de tweede plaats van belang om op het juiste niveau te opereren. Hoewel mediaberichtgeving en de emotionele lading van het strafrecht wel eens anders doen vermoeden, liggen overheidstaken ten behoeve van de veiligheid in overgrote mate buiten het strafrecht. Dat wordt duidelijk als we kijken naar de verschillende stadia waarin we met veiligheid van doen hebben. We moeten onderscheid maken tussen het voorkomen dat er iets gebeurt – de preventie, het reageren op de gebeurtenis – repressie – en het weer opkrabbelen na een gebeurtenis – veerkracht. Preventie en veerkracht zijn bij uitstek bestuurlijke of bestuursrechtelijke domeinen. Repressie is dat gedeeltelijk.

De achtergrond van deze geleidelijke schaal van toenemende ingrijpende staatsinterventie ligt in de ontstaansgeschiedenis van de staat als sociaal contract, de notie van burgerlijke vrijheden en daarmee verbonden, de legitimiteit van staatsinterventies. Wij en onze voorouders hebben onze vrijheden en autonomie niet deels overgedragen aan de staat om die lukraak te laten interveniëren zodra veiligheidsbelangen op het spel staan. Proportionaliteit en subsidiariteit zijn, zoals ik al zei, altijd relevante maatstaven om de legitimiteit van overheidsoptreden te beoordelen en te toetsen.

Het beheersen van conflicten is daarmee doorgaans ook het meest gediend. Het effectief tegengaan van radicalisering is niet gebaat bij het onmiddellijk inzetten van kanonsgeschut in een vroeg stadium. Eerst is dialoog van belang, dan bestuurlijk optreden, en als sluitstuk, als ulitimum remedium de inzet van het strafrecht en repressieve bestuursrechtelijke maatregelen.

Bij het wetsvoorstel bestuurlijke maatregen nationale veiligheid, waarover ik het zojuist had, gaat het dan ook om maatregelen die voorkomen dat we pas kunnen ingrijpen als het leed al is geschied, maar die ook voorkomen dat we onnodig het zwaarste geschut al te vroegtijdig inzetten en daarmee de vrijheidsrechten veronachtzamen. Het gat in de glijdende schaal van dialoog tot repressief strafrecht wordt hiermee gedicht. We werken er overigens aan om een dergelijk gat op meerdere fronten te dichten. Ik noem het voorstel tot de bestuurlijke aanpak van huiselijk geweld en de aanpak van straatterreur. Verder zouden we eens goed moeten nadenken over een meldplicht ongebruikelijke transacties. Ik vermag niet in te zien waarom deze meldplicht kan bestaan in verband met de bestrijding van witwassen, maar niet ter bestrijding en voorkoming van terreurdaden.

(3.) Ik kom tot mijn derde punt. Adequate wetgeving is van evident belang in de strijd tegen het terrorisme. Maar het is geen doel op zich. Het is ons uiteindelijk te doen om de essenties van de liberale of democratische rechtsstaat, zoals autonomie, gelijkheid, pluriformiteit en rechtvaardigheid. In deze zin is onze liberale democratie zeker niet cultureel neutraal, zoals Francis Fukuyama vorig jaar nog eens betoogde in zijn Nexus-lezing. Onderkend moet worden dat de liberale democratie bijna per definitie een zwakke identiteit heeft. We moeten daar niet van terugschrikken. Integendeel. We hebben de verantwoordelijkheid om de kracht van deze zwakheid sterk neer te zetten.

We mogen trots zijn op de inherente kwetsbaarheid van onze identiteit en onze westerse liberale waarden. Laten we een voorbeeld nemen aan landen als Amerika en Frankrijk (zonder onze eigen volksaard te verloochenen). Maar aandacht voor onze vlag en plechtige beloften helpen mensen simpelweg het gevoel te geven ergens bij te horen. Wij hebben behoefte aan bindende symbolen waarmee we kunnen waarderen dat we als samenleving een uniek, eigen en werkend systeem hebben geschapen waarin de ruimte bestaat om in vrijheid en veiligheid onze individuele en gemeenschappelijke keuzes te maken.

Trots op onze rechtsstatelijke kernwaarden is ook een belangrijke basisvoorwaarde voor integratie en participatie in onze samenleving van hen die van oorsprong andere rechtsstatelijke principes hebben meegekregen. Onze vrijheid om een eigen en veilig leven te kiezen is de legitimering van de overheid om op te treden. Het is ook hét argument tegen radicalisering, extremisme en fundamentalisme van welke signatuur dan ook. Daarom moeten we ook voorkomen dat zich binnen onze democratische rechtsstaat waarden ontwikkelen die leiden tot gedrag dat diezelfde rechtsstaat ondermijnen. Ik denk daarbij aan rechts-extremistisch gedachtegoed. Maar ook aan delen van de sharia die dergelijke afwijkende waarden weerspiegelen, zoals ook het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in 2003 heeft aangegeven.[1] Denk bijvoorbeeld aan de buitengewoon onmenselijke lijfstraffen die de sharia kent.

En we moeten ook voorkomen dat er zich – door angst en misverstand – een scheiding ontwikkelt tussen de mensen met een autochtone Nederlandse achtergrond en de moslimgemeenschap van, vergeet niet, één miljoen mensen van zeer diverse pluimage. Om al deze redenen zie ik het ook als een deel van mijn eigen verantwoordelijkheid om het belang van de waarden van onze democratische rechtsstaat uit te dragen.

Tot slot
Dames en heren, ik ga afronden. Zowel in de media als in de politiek hebben velen de afgelopen jaren zorgen geuit over de aantasting van grondrechten bij de strijd tegen het terrorisme. Ik heb vanmorgen willen onderstrepen dat ware vrijheid zonder veiligheid juist ondenkbaar is.Een weerbare rechtsstaat kenmerkt zich door een balans tussen vrijheid en veiligheid. Door een stelsel waarbinnen we in vrijheid en veiligheid kunnen leven. Waar respect voor ieders vrijheid bestaat en met verve wordt uitgedragen.

Met politicoloog Michael Ignatieff wil ik benadrukken dat een regering voor het volk méér is dan een regering voor het geluk en de veiligheid van de meerderheid. Behalve voor veiligheid, moet de regering er ook voor zorgen dat zij bij de aanpak van het kwaad maatregelen inzet die aantasting van de democratische rechtsstaat voorkomen. We hebben een land waar we trots op mogen zijn. Dat is het land waar we willen leven en de staat die we moeten beschermen.

NB: alleen het gesproken woord geldt.

Ministerievan Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Leidraad Aanwijzing Vertrouwensfuncties

Datum1 oktober 2006

Onskenmerk2683026101

StatusDefinitief

OnderdeelDirectie Beveiliging

Auteur(s)Afdeling Beleid 8 Expenire

Blad

1van 16

Postadres

Postbus20010

2500EA Den, Haag

AlgemeneInlichtingen enVeiligheidsdienst

Datum1 oktober 2006

Onskenmerk2683026101

VoorwoordBlad

2van 16

DeWet veiligheidsonderzoeken (WVO) biedt de mogelijkheid omfuncties, waarinmen denationale veiligheid kan schaden, aan te wijzen alsvertrouwensfuncties.Personenkunnen een vertrouwensfunctie enkel bekleden als de AlgemeneInlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD)een verklaring van geen bezwaar (VGB)heeftafgegeven voor het uitoefenen van de betreffende functie. Deafgelopenjaren groeide debehoefte aan het opstellen van eenduidige en concrete criteriavoor het aanwijzen vanvertrouwensfuncties. De Leidraad AanwijzingVertrouwensfunctiesvoorziet in deze behoefte.DeLeidraad Aanwijzing Vertrouwensfuncties geeft de beleidslijn vande AIVD weermet betrekkingtot het aanwijzen van vertrouwensfuncties. Ik ga ervan uit dat deuitleg van de aanwijzingscriteria encategorieën vertrouwensfuncties eeneenduidigetoepassing bewerkstelligt.

KONINKRIJKSRELATIES,

AlgemeneInlichtingenen Veiligheiddienst

Inleiding

Datum1 oktober 2006

Onskenmerk2683026101

Eenfunctie die de mogelijkheid biedt de nationale veiligheid teschaden, kanwordenaangewezen als een vertrouwensfunctie. De Minister dieverantwoordelijkis voor hetbeleidsterrein waartoe de vertrouwensfunctie behoort, wijst, inovereenstemming met de Minister vanBinnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties(BZK)(lees; AIVD). de vertrouwensfunctie aan. Een vertrouwensfunctiekan pasworden vervuld als debetreffende functionaris een verklaring van geen bezwaar(VGB)heeft gekregen. De Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD)stelteenveiligheidsonderzoek in voordat een VGB wordt afgegeven ofgeweigerd. DeMinister vanBZK geeft de VGB af en verklaart hiermee dat uit het oogpunt vandenationale veiligheid geenbezwaar bestaat tegen de invulling van devertrouwensfunctiedoor deze persoon. De basis voor het aanwijzen vanvertrouwensfunctiesen het uitvoeren van veiligheidsonderzoeken is de Wetveiligheidsonderzoeken(WVO).

DeLeidraad Aanwijzing Vertrouwensfuncties biedt deaanwijzingsgronden vanvertrouwensfuncties:

bijde (rijks)overheid (m.u.v. het Ministerie van Defensie);

bijfuncties in de rechtsketen;

terbescherming van de vitale infrastructuur;

bijHoge Colleges van Staat (m.u.v. de leden van de Staten-Generaal).

DeLeidraad Aanwijzing Vertrouwensfuncties bestaat uit twee delen:

1.achtergrond en werkwijze Leidraad Aanwijzing Vertrouwensfuncties;

2.Leidraad Aanwijzing Vertrouwensfuncties.

Inhet eerste deel wordt de opbouw van de leidraad uitgelegd en wordtingegaanop de drieaanwijzingsgronden voor vertrouwensfuncties die de AIVDonderscheidt:

1.Functies waarin structureel kennis moet of kan worden genomen vanstaatsgeheimen;

2.Functies die van vitaal belang zijn voor de instandhouding van hetmaatschappelijk leven;

3.Functies waarin door integriteitaantastingen de nationaleveiligheid in hetgeding kan zijn.

Desoorten vertrouwensfuncties beschermen elk een ander belang enverschillendientengevolge.

Hettweede deel, de Leidraad Aanwijzing Vertrouwensfuncties, begintmet eenoverzicht van demaatregelen die de basis vormen voor de sluitstukgedachte, zetde aanwijzingsgronden voorvertrouwensfuncties uiteen en geeft per soortvertrouwensfunctieeen uitleg voor de indeling in categorieën, gebaseerd op dekwetsbaarheid van de vertrouwensfunctie.

AlgemeneInlichtingenen Veiligheidsdienst

Deel1

Achtergronden opbouw

LeidraadAanwijzing Vertrouwensfuncties

Onskenmerk2883028101

Blad4 van 16

AlgemeneInlichtingen enVeiligheidsdienst

Datum

1oktober 2006

Soortenvertrouwensfuncties en vigerende wet- en regelgeving

Onskenmerk2663026101

Blad

DeAIVD onderscheidt drie aanwijzingsgronden voorvertrouwensfuncties:

5van 16

1.Functies waarin structureel kennis moet of kan worden genomen vanstaatsgeheimen;

2.Functies die van vitaal belang zijn voor de instandhouding van hetmaatschappelijk leven;

3.Functies waarin door integriteitaantastingen de nationaleveiligheid in hetgeding kan zijn.

Zoalsin de inleiding van de leidraad staat gemeld, vormt de Wetveiligheidsonderzoeken(WVO) uit 1997 de basis voor de leidraad. In de MemorievanToelichting op de WVO' werd melding gemaakt van de mogelijkheidvertrouwensfuncties aan te wijzen opbasis van omgang met staatsgeheimen enhetfunctioneren in een sector die van vitaal belang is voor hetinstandhouden vanhetmaatschappelijk leven. Tevens is aangegeven dat de integriteit vanhetopenbaar bestuur tentijde van het opstellen van de WVO aandacht behoeft. Dezedriete beschermen belangen vormen de basis voor de soortenvertrouwensfuncties.Deze basis wordt aangevuld met de volgende regelgeving enbeleidsdocumenten.

Staatsgeheimen

Inmaart 2004 is het Voorschrift informatiebeveiliging rijksdienst -bijzondereinformatie (Vir-bi)opgesteld door het Ministerie van BZK. Het Vir-bi geeft de regelsweer voor de beveiliging vanbijzondere informatie bij de rijksoverheid. Een van dieregelshoudt in dat alleen vertrouwensfunctionarissen mogen werken metstaatsgeheimen.

Vitaal

Inde memorie van toelichting op de WVO staan de onderdelen vermelddie inalgemene zin tot devitale onderdelen van de maatschappij worden gerekend. HetprojectBescherming Vitale Infrastructuur heeft sinds april 2002 de vitaleinfrastructuur gedefinieerd engeanalyseerd in het Rapport bescherming VitaleInfrastructuur.Het project heeft een indeling gemaakt in 12 sectoren. De sectorenhebben dreigingscenario's opgestelden uitgewerkt. Wanneer een dreigingvoorkomtuit bewust menselijk handelen bestaat de mogelijkheidvertrouwensfunctiesaan te wijzen.

Integriteit

Inde Ambtenarenwet 2006 is opgenomen dat werkgevers in de overheidverplichtzijn eenintegriteitsbeleid te voeren. Het openbaar bestuur draagt daarmeezelf deverantwoordelijkheid voor hetnemen van integriteitsbevorderende maatregelen.

AlgemeneInlichtingenen Veiligheidsdienst

'Tweede Kamer, vergaderjaar 1994-1995,24023, nr. 3

Datum

1oktober 2006

Hetaanwijzen van vertrouwensfuncties kan als aanvullende maatregelwordenoverwogen nadat blijktdat integriteitbevorderende maatregelen ontoereikend zijnvoorhet beschermen van de nationale veiligheid.

OpbouwLeidraad Aanwijzing Vertrouwensfuncties

DeLeidraad Aanwijzing Vertrouwensfuncties bestaat uit de volgendeonderdelen:

1.uitgangspunten sluitstukgedachte;

2.bepalen aanwijzingsgrond(en) vertrouwensfunctie;

3.toetsen categorie vertrouwensfunctie.

Sluitstukgedachte

Bijde inwerkingtreding van de WVO is gesteld dat het aanwijzen vanvertrouwensfuncties het sluitstukdient te zijn van een samenhangend pakket aanmaatregelenter bescherming van de nationale veiligheid. Voor het aanwijzenvanvertrouwensfuncties enhet instellen van veiligheidsonderzoeken is slechts plaatsvoorzover de risico's die resteren nadat fysieke en organisatorischemaatregelenzijn genomendaartoe aanleiding geven.' De sluitstukgedachte is ingesteld omhetaantalvertrouwensfuncties tot een minimum te beperken. Dit vanwege deinbreukop de persoonlijkelevenssfeer van de betreffende functionarissen.DeLeidraad Aanwijzing Vertrouwensfuncties geeft een overzicht van debeveiligingsmaatregelen waarmeerekening moet worden gehouden bij hethanterenvan de sluitstukgedachte. De manier waarop de sluitstukgedachtewordttoegepast, vormt op hetmoment van schrijven onderdeel van de herinrichting vaneendeel van het werkproces. De beleidslijn van de AIVD omtrent hethanteren vande sluitstukgedachte zalderhalve in een later stadium worden weergegeven.

Aanwijzingsgrondenvertrouwensfunctie

Hetaanwijzen van een vertrouwensfunctie begint met het bepalen van deaanwijzingsgronden van devertrouwensfunctie; is het een functie waarin menomgaatmet staatsgeheimen, is de functie van vitaal belang voor deinstandhouding van hetmaatschappelijk leven of kunnen integriteitaantastingeneengevaar vormen voor de nationale veiligheid.Bijhet aanwijzen van vertrouwensfuncties zal blijken dat functieselementenkunnen hebben van'staatsgeheimen'. 'vitaal' en 'integriteit'. In dergelijkegevallenmoet wordenaangegeven welke aanwijzingsgrond de bepalende is voor decategorievertrouwensfunctie.

Memorievan toelichting, Regelen inzake het verrichten vanveiligheidsonderzoeken (Wetveiligheidsonderzoeken),Tweede Kamer, vergaderjaar 1994-1995, 24023, nr.3

Onskenmerk2683026101

Blad6 van 16

AlgemeneInlichtingenen Veiligheidsdienst

Datum1 oktober 2006

Onskenmerk2683026101

Categorievertrouwensfunctie wad

Vervolgenswordt gekeken naar de kwetsbaarheid van de vertrouwensfunctie. Dekwetsbaarheid bepaalt de categorie vertrouwensfunctie. Er zijndrie categorieënvertrouwensfuncties:A-,B- en C- vertrouwensfuncties. De categorie geeft dekwetsbaarheidvan de functie aan, waarbij een A- vertrouwensfunctie de meestkwetsbare is.

AlgemeneInlichtingenen Veiligheiddienst

Deel2

LeidraadAanwijzing Vertrouwensfuncties

Datum1 Oktober 2006

Onskenmerk2683026101

Blad8 van 16

AlgemeneInlichtingen enVeiligheidsdienst

Datuml oktober 2006

A.Uitgangspunten sluitstukgedachte

Hetaanwijzen van vertrouwensfuncties dient het sluitstuk te zijn vaneensamenhangend pakket aanmaatregelen ter bescherming van de staatsveiligheidenandere gewichtige belangen van de staat1. Op grond van artikel 3,tweede lid,van de WVO geeftde werkgever de informatie 'over de inrichting van diensorganisatieaan de AIVD die deze nodig heeft voor de beoordeling van de matewaarin de betreffende functie demogelijkheid biedt de nationale veiligheid teschaden.'

Onskenmerk2683026101

Blad9 van 16

Vertrouwensfunctiesworden aangewezen om restrisico's te reduceren. - De manierwaarop invulling dient te wordengegeven aan de sluitstukgedachte, wordtbeschrevenin een aparte beleidslijn van de AIVD. Hieronder staan deuitgangspuntenvoor de sluitstukgedachte beschreven; de vigerende regelgevingen beleid.

l.Sluitstuk vertrouwensfunctie 'staatsgeheim'

Voordatfuncties als vertrouwensfunctie kunnen worden aangewezen dient debetreffende organisatie al de nodigeandere maatregelen te hebben toegepast omdeexclusiviteit van staatsgeheimen te beschermen. Het gaat daarbijommaatregelen op het gebiedvan fysieke, organisatorische, ICT en personelebeveiligingom de exclusiviteit van staatsgeheimen te waarborgen, zoals dezezijnneergelegd in het Vir-bi.Bij het vaststellen van het informatiebeveiligingsbeleid vanhet departement is in eenbeleidsdocument vastgesteld op welke wijze hieraaninvullingwordt gegeven

2.Sluitstuk vertrouwensfunctie 'vitaal'

Bijde bescherming van de vitale infrastructuur is het aanwijzen vanvertrouwensfuncties een als laatstete nemen beveiligingsmaatregel terverminderingvan de restrisico's. Voordat vertrouwensfuncties kunnen wordenaangewezen dienen de overigeorganisatorische, fysieke, personele en ICTbeveiligingsmaatregelente zijn genomen. Welke concretebeveiligingsmaatregelenditzijn, is afhankelijk van het basisbeveiligingsniveau van debetreffende sector datdeinterdepartementale Taskforce Security, onder leiding van hetministerie vanBZK,ontwikkelt. De basisbeveiligingsniveaus moeten op het moment vanschrijvenvan deze leidraad nog wordenontwikkeld door de vitale sectoren.

1Memorie van toelichting. Regelen inzake het verrichten vanveiligheidsonderzoeken (Wetveiligheidsonderzoeken),Tweede Kamer. vergaderjaar 1994.1995, 24023, nr.3

AlgemeneInlichtingen enVeiligheidsdienst

Datum1 oktober 2006

3.Sluitstuk vertrouwensfunctie 'integriteit'

Onskenmerk2683026101

Blad10 van 16

Desluitstukgedachte bij vertrouwensfuncties 'integriteit' sluit aanbij het hanteren van regelgeving op het gebied van integriteit.Overheidsorganisaties zijn zelfprimairverantwoordelijk voor het opzetten, implementeren en handhaven vanhetintegriteitsbeleid binnende eigen organisatie.Voordatfuncties vanuit het oogpunt van integriteit worden aangewezen alsvertrouwensfuncties dient eenorganisatie alle redelijk en billijke maatregelen terbeschermingvan de integriteit te hebben genomen. Artikel 125' van deAmbtenarenwetgeeft deze maatregelen weer. In de Ambtenarenwet is integerhandelen verdeeld in:nevenwerkzaamheden, integriteit en goed ambtelijkhandelen.Dit laatste houdt in dat integriteit de verantwoordelijkheid isvan deambtenaar en dewerkgever. Werkgevers zijn verplicht een integriteitbeleid tevoeren ter bevordering van het goedambtelijk handelen. Het gaat daarbij ommaatregelenals het opstellen van een gedragscode. Het aan de orde stellen vanintegriteit infunctioneringsgesprekken en de melding en registratie vannevenwerkzaamheden

TAmbtenarenwet artikel 125bis, 125ter. 125quater, 125quinquies,125a.

AlgemeneInlichtingen enVeiligheidsdienst

Datum

1oktober 2006

B.Aanwijzingsgronden vertrouwensfunctie

DeAIVD onderscheidt drie aanwijzingsgronden voorvertrouwensfuncties:

1.Functies waarin structureel wordt gewerkt met staatsgeheimen;

2.Functies die van vitaal belang zijn voor de instandhouding van hetmaatschappelijk leven;

3.Functies waarin door integriteitaantastingen de nationaleveiligheid in hetgeding kan zijn.

l.Functies waarin structureel wordt gewerkt met'staatsgeheimen"

Staatsgeheim

Eenstaatsgeheim is 'bijzondere informatie waarvan de geheimhoudingdoor hetbelang van de Staatof zijn bondgenoten wordt ontboden' omdat kennisname doorniet-gerechtigdenkan leiden tot schade aan de Nederlandse Staat of zijnbondgenoten.Staatsgeheime informatie isgerubriceerd STG CONFIDENTIEEL of hoger. Hetniveauvan rubricering bepaalt de mate van beveiliging die aan dezeinformatiemoet wordengegeven. Het beveiligingsniveau beschermt de mate vanexclusiviteit - - - -die aanstaatsgeheimen wordt gesteld. De exclusiviteiteisen verschillenvoor STGCONFIDENTIEEL,GEHEIM en ZEER GEHEIM. Onder exclusiviteiteisen wordtverstaande mate waarin de toegang tot en kennisname van informatie isbeperkttot een gedefinieerdegroep van gerechtigden.Nietalle bijzondere informatie is staatsgeheim. Wanneer bij hetkennisnemen vaninformatiehet departement schade oploopt, is het een DEPARTEMENTAALVERTROUWELIJKstuk. Omdat de toe te brengen schade bij compromitteringmindergroot is, zijn de exclusiviteitseisen voor departementaalvertrouwelijkeinformatie minderstreng dan voor staatsgeheimen.

Aanwijzingsgrondenvertrouwensfuncties 'staatsgeheimen'

Personeelbinnen de rijksoverheid dat werkzaamheden verricht met betrekkingtotstaatsgeheimen,gerubriceerd STG CONFIDENTIEEL of hoger. moet in het bezitzijnvan een VGB. Het gaat om functies waarbij:

hetvoor de uitoefening van de functie structureel nodig is om inaanrakingte komen met staatsgeheimen;of

hetkennisnemen van staatsgeheimen een essentieel onderdeel uitmaaktvan de functie.

1De basis voor vertrouwensfuncties 'staatsgeheimen' is hetVoorschriftinformatiebeveiligingrijksdienst - bijzondere informatie, Ministerie van BinnenlandseZakenen Koninkrijksrelaties, maart2004. (Vir-bi)

Onskenmerk

2663026101

Blad11 van 16

AlgemeneInlichtingen enVeiligheidsdienst

Datum

1oktober 2006

Onskenmerk

Hetgaat dus om personeel voor wie toegang tot staatsgeheimennoodzakelijk is om de taken, die uit zijn haar functievoortvloeien, te kunnen uitoefenen.

12van 16

2.Functies die van vitaal belang zijn voor de instandhouding van hetmaatschappelijk leven

Vitaleinfrastructuur

Infrastructuuris vitaal als aan tenminste één van de onderstaande criteria isvoldaan:

verstoringof uitval van een vitale sector. dienst of product economische ofmaatschappelijke ontwrichting veroorzaakt op(inter)nationale schaal; of,

verstoringof uitval leidt tot veel slachtoffers of dat ontwrichting vanlangeduur is; of.

hetherstel van de verstoring of uitval relatief veel tijd kost engedurendehet herstel vooralsnog geenreële alternatieven voor handen zijn'.

Deministerraad heeft 12 vitale sectoren vastgesteld. Dit zijn:transport, keren enbeherenoppervlaktewater, energie, telecommunicatiellCT, voedsel,financieel,rechtsorde,drinkwater, chemie en nucleair, gezondheid, openbare orde enveiligheid, openbaar bestuur.

Deschade-impact van verstoring of uitval van een vitale sector,product of dienst isdoor hetproject Bescherming Vitale Infrastructuur genormeerd in decategorieën:laag. midden enhoog. Deze categorieën staan voor een bepaald aantalslachtoffers(personen en dieren), materiële schade, milieuschade en immateriëleschade. Ter bescherming van devitale infrastructuur kunnen bij overheid enbedrijfslevenvertrouwensfuncties worden aangewezen. Het departement datverantwoordelijkis voor de betreffende vitale sector wijst de vertrouwensfuncties'vitaal' aan in overeenstemming met hetMinisterie van BZK (lees; AIVD).

Aanwijzingsgrondenvertrouwensfunctie 'vitaal'

Bijhet aanwijzen van vertrouwensfuncties 'vitaal' moeten per functiede volgendestappen worden doorlopen:

1.het gaat om een functie in een van de aangemerkte 12 vitalesectoren ofbij een departement datverantwoordelijk is voor een dergelijke sector;

2.dit onderdeel van een vitale sector heeft een risico analyse latenuitvoerenen in deze analyseknooppunten aangewezen. Bij een vitaal knooppuntbinnende betreffende sector zijn alle criteria van vitale infrastructuurvantoepassing. Dusverstoring of uitval van een vitaal knooppunt leidt totmaatschappelijkeontwrichting op (inter)nationaal en/of veel slachtoffers en

1Rapport bescherming vitale infrastructuur, Ministerie vanBinnenlandse Zaken en

AlgemeneInlichtingen.

enVeiligheidsdienst

Koninkrijksrelaties,1 september 2005

Datum

1oktober 2006

deontwrichting is van lange duur en het herstel kost relatief veeltijd en erzijn vooralsnog geen reëlealternatieven;

3.het moet vervolgens gaan om een functie bij een onderdeel van eenvitalesector dat als een knooppunt isaangemerkt;

4.waarbij de functie tenminste één van de onderstaande elementenbevat:

Ohet vitale proces kan, zonder herstelmogelijkheid van anderen,dusdanig worden beïnvloed dat'hoge' schade kan wordentoegebracht;

Oen/of een dusdanig kennisniveau van het betreffende vitaleprocesis vereist dat het handelingsperspectief biedt en 'hoge'schadekan worden toegebracht, zonder directeherstelmogelijkhedenvan anderen.

3.Aanwijzing van vertrouwensfuncties waar het gaat 'integriteit'Integriteitsaantastingen die denationale veiligheid schadenEenintegere overheid is een fundament van de nationale veiligheidomdat het eenbelangrijkevoorwaarde is voor het aanvaarden van overheidsgezag en nalevenvan wet- en regelgeving doorburgers. De integriteit van de openbare sector isdaarmeevertaald als het vertrouwen dat de burger moet hebben in hetintegerfunctioneren van deoverheid. Dit vertrouwen is grotendeels afhankelijk van dewijzewaarop bestuurders en ambtenaren hun taken uitvoeren. Uitsluitendals blijktdat een functiehet (potentiële) risico biedt op zodanige inbreuken op deintegriteitdat daarmee denationale veiligheid wordt geschaad, kan een vertrouwensfunctieworden aangewezen. Dit zijn functiesdie zowel een extern boegbeeld als eenexternevoorbeeldfunctie hebben. Het gaat hier uitdrukkelijk niet om degevolgenvoor de nationaleveiligheid van de (potentiële) risico's wanneer een grote groepambtenaren niet integer gedragvertoont. De departementen zijn zelf nadrukkelijkverantwoordelijkheidvoor het integer gedrag van hun ambtenaren.Hetbeschermen van de integriteit van het openbaar bestuur is sinds dejarennegentig een aanvullende redengeweest om vertrouwensfuncties aan te wijzen

Aanwijzingsgrondenvertrouwensfuncties 'integriteit'

DeAIVD onderscheidt twee soorten functies waarbijintegriteitaantastingen denationaleveiligheid kunnen schaden.

1.Functies die de politieke bestuurders informeren zonder verdereambtelijketoetsing. Dezefunctionarissen zijn hierdoor in staat de democratischebesluitvormingte beïnvloeden. Binnen departementen zijn twee soortenfunctiesals vertrouwensfunctie 'integriteit' aan te wijzen:Secretaris-Generaal (SG) en Directeur-Generaal (DG). ). Bij deHoge Colleges vanStaat betreft hettevens de hoogste ambtelijke functionarissen.

2.Solistische functies waarbij met alle redelijke en billijkemaatregelen nietkan worden voorkomendat integriteitsaantastingen van de bekleder het

Onskenmerk

268302610i

Blad

13van 16

AlgemeneInlichtingen enVeiligheidsdienst

Datum

1oktober 2006

Onskenmerk z683026101

belangvan de organisatie ontstijgen en de nationale veiligheid kunnenschaden. De betreffende functionarissen kunnen acteren zondertussenkomst van derden. Het gaat hierbij om functies waarbij deintegere uitvoering ervan in hoge mate bepalend is voor het gezagwaarmee erinvulling aan kan wordengegeven. Dit zijn:

ospecifiek kwetsbare functies in de rechtsketen: zoals bij politie,het OM. de douane en bijzondereopsporingsdiensten;

oin politieke besluitvorming overeengekomen specifieke kwetsbarefuncties;

ofuncties bij de dienst Koninklijk Huis en het Kabinet derKoningin.

1De directie Politie van het ministerie van BZK bereidt eenwijziging van de Politiewet voor die betrouwbaarheidsonderzoekennaar de integriteit van politieambtenaren mogelijk maakt. AlgemeneInlichtingen.Wanneer dezewetswijziging in werking treedt, zal de WVO niet meer volledig vanen veiligheidsdiensttoepassing zijnop de politiemedewerkers.

Datum1 oktober 206

C.Categorie vertrouwensfunctie

DeAIVD onderscheidt drie categorieën vertrouwensfuncties; A-, B-,en C-vertrouwensfuncties'.

Decategorie is afhankelijk van de kwetsbaarheid van defunctie,waarbij een A- vertrouwensfunctie de meest kwetsbare functie is.Deveiligheidsonderzoekenbehorende bij de vertrouwensfuncties corresponderen inzwaarte.Bij het indelen van eenvertrouwensfunctie in een categorie speelt het principe vanproportionaliteit: de zwaarte vanhet onderzoek moet overeenkomen met deschadedie de vertrouwensfunctionaris kan toebrengen aan de nationaleveiligheid.Aan het principevan proportionaliteit ligt het besef ten grondslag dat hetinstellenvan eenveiligheidsonderzoek een beperking van de persoonlijke levenssfeerbetekent. Deze beperking van depersoonlijke levenssfeer moet in verhoudingstaantot de toe te brengen schade aan de nationale veiligheid.

Vertrouwensfunctie'Staatsgeheim'

Inde brief die de minister van BZK stuurde aan de voorzitter van deEerste Kamerbij behandelingvan de ~0~ wordt aangegeven dat de zwaarte van devertrouwensfunctieovereen komt met de rubricering van de staatsgeheimenwaarvankennis moet worden genomen. Het Vir-bi sluit op deze redeneringaan:

Alshet om STG ZEER GEHEIM en lager gerubriceerde informatie gaat,betreft het een A- vertrouwensfunctie;

Gaathet om STG GEHEIM en lager gerubriceerde informatie dan betrefthet ten minimale een B- vertrouwensfunctie;

Wanneerhet STG CONFIDENTIEEL gerubriceerde informatie betreft,dienthet ten minimale een C- vertrouwensfunctie te zijn.

Vertrouwensfunctie'Vitaal'

Deaanwijzingsgronden voor vertrouwensfuncties 'vitaal' leiden toteen zeerbeperkt aantalvertrouwensfuncties. Het gaat om functies die uitzonderlijk hogerisico's kennen en in staat zijn'hoge' schade toe te brengen. Vanwege het groterisicoen de schade die de betreffende functionaris kan toebrengen, iseendergelijke functie aangemerkt alseen A- vertrouwensfunctie.

I Erbestaan drie specifieke soorten veiligheidsonderzoeken voor depolitie (Ponderzoeken).

deburgerluchtvaart (BL- onderzoeken) en de Dienst Koninklijk Huis (KHonderzoeken).

Dezeonderzoeken corresponderen in zwaarte met hetBveiligheidsonderzoek.

2Eerste Kamer, vergaderjaar 1996-1997, 24023. nr. 63.

Onskenmerk2683026101

Blad15 van 16

AlgemeneInlichtingenen veiligheidsdienst

Datum1 oktober 2006

Onskenmerk 2663026101

Devitale sectoren dienen veelal nog risico analyses te latenuitvoeren en basisbeveiligingsniveaus vast te stellen. Wanneer nadeze exercities meer duidelijkheid bestaat over de zwaarte van deschade die vertrouwensfunctionarissen kunnen toebrengen, zal decategorisering, wanneernoodzakelijk,hierop worden aangepast.

Vertrouwensfunctie'Integriteit'

Dekwetsbaarheid de vertrouwensfunctie 'integriteit' wordt gevormddoor het integer gedrag van de vertrouwensfunctionaris Om hiervoorvoldoende waarborgen te kunnen geven, is inzicht nodig in depersoonlijke gedragingen van de aspirant vertrouwensfunctionaris.Dit maakt een gesprek met de betreffende aspirantvertrouwensfunctionaris een belangrijke component van hetonderzoek. Een vertrouwensfunctie 'integriteit' is derhalve een A-vertrouwensfunctie. Er zijn tot op heden twee groepen functieswaarbij verschillende categorieën vertrouwensfuncties'integriteit' zijn aangewezen. Dit zijn functies bij de politie ende dienst Koninklijk Huis. Naast de A- veiligheidsonderzoekenkennen zij respectievelijk P- en KH- onderzoeken. Deze onderzoekenhebben de zwaarte van een B- onderzoek aangevuld met een gesprekmet betrokkene. Het gaat hierbij om een grote afgebakende groepfuncties, die dezelfde kwetsbaarheden kent maar waar de mogelijktoe te brengen schade verschilt.

Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst