De Frans Groenendijk-norm. "Hoe hoger de persoon in de partij-hierarchie, hoe minder kritiek; hoe fanatieker het eigen denkvermogen werd onderdrukt"

De PvdA. Tot mijn verbijstering maakte ik een enigzins vergelijkbare "discussie" ca 12 jaar later nog eens mee binnen de PvdA. De secretaris van de afdeling Utrecht, zelf werkzaam in het onderwijs, was ook lid van de onderwijswerkgroep van de afdeling. Kort nadat duidelijk was geworden dat hij een hoge plaats op de lijst voor de gemeenteraadsverkiezingen (van 1998) zou krijgen meldde hij in de werkgroep vol trots een eerste "succes" via zijn haagse contacten. In een onderwijsondersteunend instituut werd gewerkt aan een leergang Turks voor Nederlandse leerlingen in het basisonderwijs. De landelijke subsidie voor dit (zacht uitgedrukt) toch wel merkwaardige project zou worden stopgezet. Het kandidaat-raadslid zette zich er echter met succes voor in dat de subsidie werd voortgezet: zo kon werkgelegenheid voor een aantal Turkse vrienden behouden blijven. Het absurde initiatief zelf was helaas nog niet het meest opmerkelijke aan deze kwestie. Alle overige leden van de werkgroep zagen dit helemaal niet als een succes. Sterker nog: via de kwestie kwam nog eens een andere pijnlijke situatie aan de orde; die van het onderwijs in eigen taal en cultuur door mensen die het verdommen om de geëiste onderwijsbevoegdheid/ bekwaamheid te verwerven. Maar ondanks dit werd deze kandidaat, -lid nu eenmaal van de eigen werkgroep-, door hen gesteund!

Op alle mogelijke manieren heb ik dit fenomeen teruggezien in de PvdA: hoe hoger de persoon in de partij-hierarchie, hoe minder kritiek; hoe fanatieker het eigen denkvermogen werd onderdrukt. In dezelfde onderwijswerkgroep wist men zich geconfronteerd met een D-66 wethouder die onderwijs eenvoudigweg als oninteressant onderdeel van haar portefeuille beschouwde. Kritiek op haar werd echter bewust niet naar voren gebracht omdat daardoor wel eens de schijnwerper gericht zou kunnen worden op het feit dat het PvdA-raadslid, dat belast was met onderwijs, dit ook als het minder interessante deel van haar portefeuille beschouwde!

Hoeveel subsidies worden er gegeven om "vriendjes" veel geld en een baantje te geven. Wie betaald die subsidies is ook een leuk onderwerp voor een spreekbeurt.

FRANS GROENENDIJK, onafhankelijk politicus

MIJN ERVARINGEN IN POLITIEKE PARTIJEN

Toen ik 19 jaar was, eind 1972, werd ik lid van de PSP: de Pacifistisch Socialistische Partij. Via de zogenaamde "Doorbraak-groep" heb ik in het begin van de jaren 80 zonder succes gestreefd naar samengaan van de PSP met de andere kleine partijen ter linkerzijde. Slechts enkele jaren nadat die Doorbraak-groep de inspanningen had opgegeven en de partijpolitiek had verlaten of naar de PvdA was overgestapt, fuseerde de PSP alsnog met de Politieke Partij Radikalen en de Communistische Partij Nederland tot GroenLinks.

Ook van de PvdA was ik meer dan 12 jaar lid; steeds van de afdeling Utrecht. Nadat ik deze organisatie verlaten had, heb ik onderzocht of Leefbaar Utrecht een mogelijk alternatief bood.
Ik denk dat ik zo'n 1000 vergaderingen heb bijgewoond en meer dan 5000 uur besteed heb aan activiteiten die met partijpolitiek samen hingen.....

de context
In de jaren '70 vocht Navo-partner Portugal nog koloniale onderdrukkingsoorlogen in Angola, Mozambique, Guinee-Bissau en Oost-Timor. Het beeld van de hoofden van opstandige afrikanen die gespietst waren op scherpe stokken vergeet ik nooit meer.
In Spanje was nog steeds Franco aan de macht: de man die met hulp van Hitler en dankzij afzijdigheid van lieden als Churchill, via een staatsgreep tegen de gekozen parlementaire meerderheid het land zwaar onderdrukte. De VS probeerde, -in de woorden van een van hun generaals-, Vietnam naar het stenen tijdperk te bombarderen. Honeywell Bull produceerde fragmentatiebommen met plastic naalden voor de Vietnamezen zodat slachtoffers van de bombardementen niet met operaties gered konden worden.
De houding tegenover de SowjetUnie werd eigenlijk bepaald door een soort anti-anti-communisme. Het pacifisme werd door verschillende stromingen binnen de PSP verschillend ingevuld maar gemeenschappelijk was het onontkoombare gegeven dat de koude-oorlogs-wapenwedloop had geleid tot een situatie waarbij de mogelijkheid van totale vernietiging een realiteit was. Wie zich daar niet fel tegen verzette was zeker ook niet te vertrouwen op binnenlands vlak: bestuurlijk noch ideologisch.

het "debat"
Zeer veel activiteiten werden ingegeven door de wens "aan te tonen" hoe fout anderen waren: "rechts" maar ook de PvdA, D66, PPR. Toch waren er ook altijd mensen die inzagen dat er verandering mogelijk was en dat je er ook rekening mee moest houden met de mogelijkheid dat je .....serieus genomen werd !
In de loop van de jaren 70 veranderde de positie van de PvdA zeer snel. Heel veel tijd werd binnen de PSP in die tijd, -behalve aan interne strijd!- besteed aan discussie over hoe om te gaan met die veranderende PvdA. In zekere zin was dit heel realistisch: voor de PSP was de vraag naar invloed de vraag naar invloed via de PvdA. Anderzijds werd door ontstellend weinig mensen serieus nagedacht over voorstellen waarvoor steun verworven kon worden bij PvdA, D66 en PPR.

Hoe erg het er wat dat betreft aan toe was in die PSP werd me ineens veel duidelijker door een partijgenoot die met afschuw vaststelde dat bepaalde voorstellen van partijgenoten "haalbaar" waren ! Het feit op zich dat voorstellen daadwerkelijk gerealiseerd konden worden pleitte volgens hem tegen deze voorstellen !
Begin jaren 80 waren de realistischer krachten binnen de PSP zo ver dat een wetenschappelijk bureau een serieuze invulling kreeg via studie van een aantal economen van behoorlijk niveau. Er werden serieuze voorstellen ontwikkeld om de faillissementswetgeving aan te passen. Voordat PSP-parlementariers zich hiermee eens van een andere kant konden laten zien werd deze lijn door fundi's, zoals de huidige GroenLinks-parlementariers Pitstra en van der Steenhoven, al onderuit gehaald.

Tussen de vleugels van de PSP woedde ook een hevige strijd over de vraag hoe "de vakbeweging" beoordeeld moest worden. De fundi's waren van mening dat "de top" van de vakbeweging het revolutionaire elan van "de basis" in de weg stond.
Hoe weinig deze mensen op hadden met de realiteit bleek uit het feit dat ze zich er voor inspanden, -we schrijven 1980-, om op een interne PSP-commissie-vergadering een motie aangenomen te krijgen "tegen" de vakbondstop... Daarvoor "mobiliseerden" ze mensen. Bedenk wel: dit betrof dus bijeenkomsten van een commissie waar een stuk of 20 PSP-leden bij elkaar kwamen in een bovenzaaltje van een cafe !

Door de realo's in de PSP werd de partij in die tijd als zelfstandige eenheid eigenlijk opgegeven: men richtte zich op een snelle fusie met PPR en CPN.
Ondanks deze vruchteloze discussies waren intussen steeds ook partijleden op een heel zinnige manier bezig, met name in een aantal gemeenteraden en in verschillende emancipatoire bewegingen: mensen die zich niet te veel met de interne partijstrijd bezighielden maar rustig op basis van hun eigen inzichten zich inzetten voor kleine verbeteringen en pittige kritieken.

achter de slachtoffers van de onderdrukking
"As easy it was to turn black from white, it was all that easy to turn wrong from right" zong Bob Dylan. Maar slechts weinig PSP'ers schenen te luisteren naar dit deel van de teksten van de beroemde "protestzanger".
En als de twijfel over goed en kwaad toch de kop op stak was er nog altijd de mogeljkheid achter "echte slachtoffers" te gaan staan. Ik herinner me de havenstakingen in Rotterdam. Nog maar kort ervoor was er in de partij gediscussieerd over de partijstrategie: korte termijn-strijd moest verbonden worden met een perspectief op ingrijpender verandering op de langere termijn. Toen op een volgend congres dan ook voorgesteld werd dat de partij onvoorwaardelijke steun moest betuigen aan de stakers beklom ik het spreekgestoelte en vroeg om het lange termijnperspectief dat vanuit de PSP verbonden werd gezien met deze strijd. De meeste aanwezigen konden hier niets mee: nu was daar eens een "echte anti-kapitalistische arbeidersstrijd" losgebarsten en nu vroeg er iemand om de eigen woorden serieus te nemen !
Een heldere illustratie van zowel de mate waarin de meeste partijgenoten de eigen standpunten serieus namen als van mijn eigen geringe zicht op wat de PSP nu eigenlijk voor partij was.

Intussen was het ook eind jaren 70 en begin jaren 80, -vooral met het oog op het milieu-, niet meer zo dat in alle opzichten "de arbeiders" als alleen maar slachtoffers gezien werden.
Gelukkig was er echter een nieuwe categorie voorbeeldige slachtoffers: de gastarbeiders. Hier en daar was er ook nog wel aandacht voor (extreem)rechts onder de buitenlanders (de Turkse grijze wolven en de lange arm van de koning van Marokko), maar op brede schaal werd het arme-buitenlander sentiment zodanig opgeblazen dat elke zin voor realiteit eigenlijk spelbederf werd. Om de onderwijsachterstand voor allochtone leerlingen tegen te gaan werden door vrijwel alle partijen voorstellen gedaan. In het kader van het streven om de "meest linkse" partij te zijn werd dan bijvoorbeeld in het verkiezingsprogramma voor de gemeenteraadsverkiezingen opgenomen dat het onderwijzend personeel de allochtone leerlingen in hun eigen taal moesten aanspreken....
Tegen mijn bezwaar dat toch niet van onderwijzers verwacht kon worden dat ze even naast hun werk een groot aantal vreemde talen zouden aanleren werd aangevoerd dat dat aantal talen best meeviel en ze het ook niet perfect hoefden te leren...

de PvdA
Tot mijn verbijstering maakte ik een enigzins vergelijkbare "discussie" ca 12 jaar later nog eens mee binnen de PvdA. De secretaris van de afdeling Utrecht, zelf werkzaam in het onderwijs, was ook lid van de onderwijswerkgroep van de afdeling. Kort nadat duidelijk was geworden dat hij een hoge plaats op de lijst voor de gemeenteraadsverkiezingen (van 1998) zou krijgen meldde hij in de werkgroep vol trots een eerste "succes" via zijn haagse contacten. In een onderwijsondersteunend instituut werd gewerkt aan een leergang Turks voor Nederlandse leerlingen in het basisonderwijs. De landelijke subsidie voor dit (zacht uitgedrukt) toch wel merkwaardige project zou worden stopgezet. Het kandidaat-raadslid zette zich er echter met succes voor in dat de subsidie werd voortgezet: zo kon werkgelegenheid voor een aantal Turkse vrienden behouden blijven.
Het absurde initiatief zelf was helaas nog niet het meest opmerkelijke aan deze kwestie.
Alle overige leden van de werkgroep zagen dit helemaal niet als een succes. Sterker nog: via de kwestie kwam nog eens een andere pijnlijke situatie aan de orde; die van het onderwijs in eigen taal en cultuur door mensen die het verdommen om de geeiste onderwijsbevoegdheid/ bekwaamheid te verwerven. Maar ondanks dit werd deze kandidaat, -lid nu eenmaal van de eigen werkgroep-, door hen gesteund!

Op alle mogelijke manieren heb ik dit fenomeen teruggezien in de PvdA: hoe hoger de persoon in de partij-hierarchie, hoe minder kritiek; hoe fanatieker het eigen denkvermogen werd onderdrukt. In dezelfde onderwijswerkgroep wist men zich geconfronteerd met een D-66 wethouder die onderwijs eenvoudigweg als oninteressant onderdeel van haar portefeuile beschouwde. Kritiek op haar werd echter bewust niet naar voren gebracht omdat daardoor wel eens de schijnwerper gericht zou kunnen worden op het feit dat het PvdA-raadslid, dat belast was met onderwijs, dit ook als het minder interessante deel van haar portefeuille beschouwde !

de leider
Enkele maanden later dacht ik het bestuur van de afdeling Utrecht er van overtuigd te hebben dat het zinnig was om een eerlijke evaluatie te schrijven van de eigen inbreng in de gemeenteraad in de achterliggende jaren.
Met een klein groepje mensen werkte ik er hard aan. Nog net op tijd om een zekere rol te kunnen spelen in de verkiezingscampagne leverden we een brochure op aan het bestuur. Geen woord werd in dat bestuur besteed aan de inhoud ervan. Niet vanwege tijdgebrek maar omdat we voor de inhoudelijke beoordeling werden doorverwezen naar "de partijleider". Een evaluatie speelde geen rol meer in de campagne.
Met dat "partijleider" werd gedoeld op de lijsttrekker: alles dat een *officiele* status heeft, heeft autoriteit.
Hoewel ik eigenlijk niet meer echt geloofde in de mogelijkheid van verandering was ik ook kandidaat voor de lijst waarmee de PvdA de gemeenteraadsverkiezingen zou ingaan. De kandidatencommissie stelde voor mij op plaats 18 te zetten. Ik kon dat accepteren, -hoewel ik twijfelde aan de capaciteiten en inzet van vele kandidaten die voor mij gezet waren-, totdat ik hoorde wat de reden was van die plaats: over te veel zaken had ik een eigen uitgesproken mening en dit zou mogelijk tot conflicten leiden met andere fractieleden...

het absolute dieptepunt
Kort hierop werd het afdelingsbestuur opnieuw gekozen.
Omdat ik nog steeds niet wilde opgeven stak ik nog een keer mijn nek uit: ik wilde afdelingsvoorzitter worden.
Opmerkelijk genoeg waren er nog 6 kandidaten voor die post. Voor het bestuur als geheel waren meer dan 40 kandidaten. Een ongehoord grote keuzemogelijkheid. Onder de kandidaten mensen met allerlei kwaliteiten, zelfs mensen die in andere steden raadslid waren geweest.
Om de regie te kunnen behouden had het afdelingsbestuur een commissie ingesteld die met de kandidaatvoorzitters sprak.

Op de beslissende ledenvergadering kwam voorafgaand aan de bestuursverkiezing nog een ander punt aan de orde: het financiele jaarverslag. Dit was een buitengewoon pijnlijke aangelegenheid. Er was een reusachtig tekort ontstaan in het kader van de verkiezingscampagne. Dit had twee redenen. Op de eerste plaats waren de vrijwilligers van de redactie van het afdelingsblad dusdanig geschoffeerd dat externe krachten moesten worden ingeschakeld voor campagnemateriaal. Op de tweede plaats was een "modern kiezersonderzoek" ingesteld om de campagne op af te stemmen: tienduizenden guldens weggegooid geld. In het officiele deel van de vergadering liep het oude bestuur weg voor de verantwoordelijkheid voor het financiele wanbeheer. Onofficieel ving ik op dat de beslissing om die tienduizenden guldens te spenderen was ingegeven door de overweging dat "amsterdam daaraan tonnen uitgaf".... Dat was nog niet het dieptepunt.

De verkiezing van de voorzitter volgde. Het oude bestuur had het voorstel van haar eigen commissie overgenomen en een jonge nieuwe kandidaat naar voren geschoven. Een aantal van de andere kandidaat voorzitters deed om die reden al niet meer mee. Met overweldigende meerderheid werd vervolgens de kandidaat gekozen van het bestuur dat zojuist had gedemonstreerd de afdeling niet goed te kunnen leiden. (de verkiezingen waren ook dramatisch slecht verlopen; het verlies was nergens zo groot als in de stad Utrecht).
Met uitzondering van mijn persoon bleek vervolgens geen van de andere kandidaatvoorzitters nog beschikbaar voor een andere positie in het bestuur.....
Nog was het diepste punt niet bereikt.
Bij de erop volgende verkiezing van de rest van het bestuur werden bijna uitsluitend leden van het oude bestuur herkozen; daarnaast alleen mensen zonder ervaring...
Verbijsterd verliet ik de vergadering en de partij.

Hoe enorm de dociliteit is van de PvdA-leden wordt duidelijk wanneer er bij verteld wordt dat de aanwezigen op deze beslissende vergadering voor het merendeel zelf kandidaat was voor het bestuur... (NB: die jonge nieuwe voorzitter was 3 maanden later weer vertrokken. Hij werd opgevolgd door een van de oude bestuursleden...)

de inhoud
Het voorgaande gaat alleen over hoe men in de PvdA met het interne "besturen" omgaat: kritiek is doodzonde.
Een genante bedoening die mogelijk nog acceptabel zou kunnen zijn wanneer op het inhoudelijk vlak alle kennis gemobiliseerd werd en standpunten in levendig debat werden bepaald. Helaas, ook daar was steeds minder sprake van.
Ik geef slechts een voorbeeld. (zie ook: mijn bespreking van "De identiteit van het openbaar onderwijs")
Onder leiding van de D66 wethouder werd het bestuur van het basisonderwijs overgeheveld naar een commissie ex artikel 82 van de gemeentewet, zonder een enkel gemeenteraadslid. Alle bevoegdheden werden er naar overgeheveld. Het openbaar onderwijs werd de verantwoordelijkheid voor die commissie. De commissie zelf stelde al kort na haar aantreden een reorganisatieplan op. In het plan leek het alsof er geen enkele relatie meer bestond met het gemeentelijk apparaat hoewel de ambtelijke ondersteuning nog bij de dienst onderwijs berustte, een dienst die B&W intussen met weinig succes probeerde te *privatiseren*.

Namens de onderwijs werkgroep van de partij-afdeling probeerde ik te achterhalen hoe die privatisering uit zou werken op de financiele gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs. Door de gemeenteraadsfractie werd ik verwezen naar de wethouder: een PvdA-man die in zijn portefeuille zowel de gemeentelijke organisatie als de gemeentelijke financien had. Hij had er geen idee van en verwees me terug naar de fractie"specialist".
Het gebrek aan kennis bij de wethouder vond ik nog niet het grootste probleem: dat was de mate waarin die zelfde man kritiekloos op een voetstuk werd geplaatst door zijn partijgenoten. Die bijvoorbeeld even kritiekloos gevolgd werd bij zijn inspanningen om de energiemaatschappij aan een Spaans bedrijf te verkopen.

Leefbaar Utrecht
Nog in de PvdA had ik er voor gepleit om tegen Leefbaar Utrecht (LU) geen gesloten front te maken met de andere "oude" partijen maar hen te beschouwen als (over)optimistische nieuwkomers. Omdat ik hun kritiek op de arrogantie van de zittende partijen deelde leek het me juist om me, na het verlaten van de PvdA, wat te orienteren op hun inzet. Ik gaf aan dat ik al 25 jaar politiek actief was en net de PvdA verlaten had maar ondanks dat, of misschien daarom, duurde het enkele maanden voor mijn poging om met iemand van hen een gesprekje te houden, resultaat had. Alleen hun voorzitter bleek dit soort gesprekjes te (mogen?) voeren. We spraken een half uur voor de fractievergadering af: het werden 10 minuten.
Hierna woonde ik nog enkele vergaderingen bij van hun raadsfractie. Ik trof er inderdaad enthousiaste mensen met veel inzet. Overoptimistisch ook. Maar wat ik verder ook aantrof was een situatie die ik ook al meegemaakt had in de PvdA: ook hier lieten de leden en zelfs raadsleden zich overdonderen door de "leiders". Vooral het optreden van Westbroek was daarbij opmerkelijk: zonodig werden de partijgenoten op dezelfde wijze overschreeuwd als hij met mensen van andere partijen pleegt te doen. Even overwoog ik nog om lid te worden van LU er van uitgaande dat de houding van de "leiders" onherroepelijk zou leiden tot een conflict waarna ik me mogelijk nuttig kon maken binnen het andere kamp. In tweede instantie leek het me niet juist om ergens lid van te worden met die houding.
Terecht bleek later. Men blijkt dit gedrag gewoon op de koop toe te nemen: veel stemmen zijn immers te danken aan het geavanceerde schelden van Westbroek. Na de keuze van Fortuyn als lijsttrekker van het landelijke Leefbaar Nederland hebben we kunnen zien dat dit in de landelijke politiek ook kan: veranderingsgezinde mensen met het hart op de juiste plaats schrikken niet terug voor een grote dosis demagogie.