BSC
VOPO
Communicatietraining

Echelon, Amerika luistert mee ook met de meest geheime bedrijfseconomische informatie 

De Groene Amsterdammer van 18 februari 1998, Aart Brouwer

Amerika luistert mee
Hedy d'Ancona is verbijsterd. Guikje Roethof stelt spoedvragen in de Tweede Kamer. Europarlementariërs van alle landen en kleuren wrijven hun ogen uit. Amerika luistert ons af! Alles! Niet alleen het militaire of politiek gevoelige berichtenverkeer. Ook de meest geheime bedrijfseconomische informatie. De regering in Den Haag weet van niks. De BVD ook niet. Nooit gehoord van het wereldwijde spionagewerk Echelon? Of het hoofd vol boter omdat de Europese minsters van Justitie er in het geheim hun medewerking aan verlenen? De feiten zijn inderdaad verbijsterend, zo blijkt uit dit Groene-dossier. Al het telefoon-, telex-, fax- en e-mailverkeer wordt afgetapt. Ook het uwe!


'IK BEN VERBIJSTERD', zegt Hedy d'Ancona, socialistisch Europarlementslid en voorzitster van de vaste commissie voor Openbare Vrijheden: 'Het idee dat de Amerikanen alle elektronische berichten in wereld afluisteren en dat Europese ministers in het geheim hun medewerking verlenen om te zorgen dat ons elektronisch verkeer ook in de toekomst aftapbaar blijft, is huiveringwekkend. Dit moet grondig worden uitgezocht voordat we deugdelijke regels voor de Europese telecommarkt kunnen vaststellen.'
De afgelopen dagen heerste er een ware paniek onder Europese veiligheids- en telecomspecialisten. Fracties en woordvoerders in Brussel en Straatsburg toonden zich verontrust en in Den Haag bereidde D66-kamerlid Guikje Roethof de eerste vragen aan minister Sorgdrager voor. Roethof: 'Ik stel ze niet schriftelijk, maar mondeling tijdens het vragenuurtje, zodat ze meteen moet antwoorden.'
Aanleiding voor de consternatie was het rapport An Appraisal of Technologies of Political Control van het onderzoeksbureau Omega in Manchester. Het meest schokkend daarin was de constatering dat de Verenigde Staten samen met Groot-Brittannië, Canada, Nieuw-Zeeland en Australië stelselmatig alle telefoon-, telex-, fax- en e-mailverkeer in de wereld onderscheppen. Zij maken gebruik van een reusachtig netwerk van satellieten, grondstations en computerverbindingen met de codenaam 'Echelon'. Beheerder van dit netwerk is het National Security Agency, het overkoepelende orgaan van de Amerikaanse veiligheidsdiensten in Fort Meade. Echelon is niet alleen bestemd voor militaire maar ook voor civiele doeleinden. Ook Europese politici, bedrijven, vakbonden en actiegroepen worden afgeluisterd, aldus het rapport. Het citeert de Amerikaanse privacy-expert en auteur David Banisar: 'Datgene waarvan de Oost-Duitse geheime dienst alleen kon dromen, wordt in hoog tempo werkelijkheid in de vrije wereld.'
Het rapport is aanvaard door de werkgroep Scientific and Technological Options Assessment (Stoa) van de Europese Commissie. Omega-onderzoeker en schrijver van het rapport Steve Wright is blij dat allerlei informatie die onder telecom- en spionage-experts al bekend was nu openbaar gemaakt is en een officiële status heeft.
Wright: 'We hebben louter gegevens uit openbare bronnen vergaard. Dat leverde al voldoende stof op om te concluderen dat er sprake is van grootschalige spionage.'
Het rapport benadrukt dat de Europese Unie heimelijk aansluiting zoekt bij het Angelsaksische netwerk: 'Officiële berichten melden dat de EU nauw samenwerkt met de FBI. Uit notulen valt echter af te leiden dat het initiatief van Washington uitgaat.' Bedoeld zijn hier vertrouwelijke EU-documenten die het Britse Statewatch (een particuliere organisatie die overheden in de gaten houdt) heeft gevonden en bekend gemaakt. De belangrijkste stukken zijn een resolutie en een memorandum van de Europese ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken (zie kader De aftapnorm).
Ogenschijnlijk is er een tegenstelling tussen het Amerikaanse beleid om alle dataverkeer 'aftapbaar' te maken en het Europese beleid om dit verkeer juist privacy-bestendig te maken. In werkelijkheid streeft men gezamenlijk naar een telecomstandaard met ingebouwde afluistermogelijkheid. Volgens Statewatch-woordvoerder Tony Bunyan mogen de staten op het Europese vasteland straks gebruikmaken van Echelon op voorwaarde dat zij hun eigen telecomverkeer laten aftappen door Britten en Amerikanen. Bunyan: 'Het is ondenkbaar dat de Europeanen hun berichtenverkeer zomaar laten afluisteren. Ergens in dit traject moet een deal gesloten zijn tussen inlichtingendiensten om afluistergegevens uit te wisselen, al hebben we het bewijs niet boven tafel gekregen. En dan nog: als Echelon en de EU-afluisterpraktijk op elkaar worden afgestemd, is dat een bedreiging voor de privacy van burgers en voor alle bedrijven, bewegingen of vakbonden die het wagen overheidsbelangen te doorkruisen.'

OVER DE werkwijze van Echelon is veel bekend dankzij bekentenissen van voormalig inlichtingenpersoneel en het speurwerk van watchdog-organisaties, wetenschappers en auteurs als James Bamford, de gewezen Canadese geheim agent Mike Frost en de Britse vredesactivist Duncan Dampbell. Het netwerk heeft zijn oorsprong in de UKUSA-overeenkomst van 1948, waarin de samenwerking op inlichtingengebied tussen de Verenigde Staten, de Britten en de andere drie Angelsaksische landen werd vastgelegd.
In Secret Powers: New Zealand's Role in the International Spy Network (Nelson, 1996) geeft de Nieuw-Zeelandse journalist Nicky Hager een gedetailleerde beschrijving van Echelon. Hager maakte interviews met tientallen gewezen Australische en Nieuw-Zeelandse inlichtingenmensen, van wie velen gewetenswroeging hadden gekregen over hun ondemocratische bezigheden, zo vertelt hij aan de telefoon vanuit Wellington. Hager: 'Pas toen ik het boek af had, begreep ik dat ik op het grootste lek in de geschiedenis van de Amerikaanse inlichtingendiensten was gestuit. Mijn kennis ging eerst niet verder dan die van de mensen die ik interviewde, totdat ik hoorde van het bestaan van Echelon-stations in de hele wereld.'
Echelon bestaat uit drie segmenten. Het eerste is een keten van tenminste vijf stations rond de evenaar die de internationale communicatiesatellieten van Intelsat afluisteren. Een tweede keten van stations luistert andere dan Intelsatsatellieten af, waaronder Russische. Het grootste in deze keten is Menwith Hill in het Britse Yorkshire, het op één na grootste Bad Aibling nabij München. Op beide plaatsen verrezen de laatste decennia steeds meer radomes, de 'golfballen' van Kevlar waaronder de schotels worden verborgen zodat niemand kan zien op welke satelliet ze gericht staan. Het derde segment is een keten afluisterstations voor kabel- en kortegolfverbindingen, doorgaans gelegen nabij ambassades en plaatsen waar kabels uit de zee of uit de grond komen.
In alle stations werkt NSA-personeel samen met plaatselijke inlichtingenmensen, maar de Amerikanen hebben de leiding. Het NSA staat bij de Duitse inlichtingendiensten bekend onder de codenaam Hortensie III - naar het dichte struikje met de diepe wortels.

HOE ONWAARSCHIJNLIJK het ook klinkt: Echelon luistert niet gericht bepaalde golflengtes of telefoonlijnen af, maar alle elektronische verbindingen. De stroom signalen die continu uit de lucht of van de kabels wordt geplukt, wordt met behulp van computerprogramma's doorzocht op trefwoorden. Met voice-recognition-programma's als Memex en Oratory worden de telefoongesprekken gezeefd. Voor de leek lijkt het wereldwijd aftappen van telefoongesprekken een onhaalbaar hoogstandje, maar in de groeisector van de telecommunicatie is alles betrekkelijk. 'Kwestie van geheugencapaciteit', zegt Jeffrey Richelson, de computer-nerd van de Federation of American Scientists, als ik hem bij zijn nachtelijke computerwerk stoor: 'Heb ik eens uitgerekend. Is goed te doen. Have a nice article!'
Elk UKUSA-land heeft een Dictionary samengesteld waarmee alle Echelon-stations in de wereld berichten door te vlooien zijn. Deze berichten worden vervolgens aan het betreffende land doorgestuurd voor nadere analyse. Uiteraard houden de Amerikanen de vinger aan de pols. Hager: 'De andere UKUSA-landen mogen meeprofiteren als ze zich neerleggen bij de controle en onderscheppingsprioriteit van de Amerikanen.'
Het lijkt erop dat de Europese lidstaten momenteel eenzelfde ondergeschikte verhouding ten opzichte van de Amerikanen accepteren. Als bonus mogen ze de rest van de wereld afluisteren. In 1996 maakte een Europese onderhandelaar duidelijk hoe dit in zijn werk moet gaan. David Herson, hoofd van de Senior Officers' Group on Information Security (SOGIS), onderhandelt namens Europa met de Oeso-landen over harmonisatie van het telecomverkeer. In een interview met Engineering Weekly noemde hij de strijd tegen de criminaliteit een 'rookgordijn'.
'De juiste term is "buitenlandse inlichtingen", daar draait het allemaal om', zei Herson: 'De criminaliteit is een goede kapstok omdat iedereen uit eigen ervaring wel iets weet over politieagenten, rechtbanken en dergelijke. De misdaadbestrijding is inderdaad een belangrijk aspect, dat zal ik niet ontkennen, maar het is ook een dekmantel. De helft van de mensen met wie ik bij de Oeso onderhandel weet dat, de andere helft niet.'
De onderhandelingen zijn bedoeld om alle telecomdiensten blijvend toegankelijk te maken voor westerse spionage. De nieuwe encryptie- en beschermingstechnieken zijn namelijk evenzovele bedreigingen voor de luistervinken. Door enerzijds de netwerken te verplichten tot tagging en decodering van berichten en anderzijds aan zo veel mogelijk landen dezelfde beveiligingsnormen op te leggen, proberen Amerikanen en Europeanen de wereld 'transparant' te houden. De medewerking van de telecomindustrie is onmisbaar, aldus Herson: 'Export staat gelijk aan beheersing. Als je uitgaat van het paradigma dat exporteerbaarheid hetzelfde is als exploiteerbaarheid, dan kunnen we alle cryptografie waarover bedrijven en individuen straks kunnen beschikken, exploiteren.'
Een andere kwestie is het mogelijke misbruik van Echelon voor binnenlandse politieke doeleinden. Hager: 'Er zijn diverse goed gedocumenterde gevallen waarin Britten en Amerikanen elkaar vroegen om hun eigen burgers te bespioneren. Margaret Thatcher liet bijvoorbeeld haar eigen ministers, de miljardair/uitgever Robert Maxwell en de krant The Observer afluisteren door Fort Meade.'

OOK VANUIT Nederlands standpunt bezien werpt het Stoa-rapport vragen op. Hoe zijn Echelon, de door Bunyan c.s. opgeduikelde documenten en Hersons visie op de telecomstandaard te verenigen met onze 'voorbeeldig' geachte privacywetgeving? Voorzitter Van de Pol van de Registratiekamer, die waakt over de Nederlandse privacy: 'Ik neem van dit alles met grote bezorgdheid kennis, dat kan ik u wel zeggen. Maar het zijn politieke vragen die mijn bevoegdheid overschrijden, vooral als het gaat om de inlichtingendiensten. Daarvoor moet u bij de ministers zijn.'
Het lijkt inderdaad hoog tijd dat Sorgdrager en Dijkstal zich verantwoorden, bijvoorbeeld voor het feit dat Europese afspraken niet zijn behandeld in de Kamer. En wat gaan zij ondernemen tegen de spionage door de UKUSA-landen? Moeten zij niet namens het Nederlandse bedrijfsleven bij Eurocommissaris Van Miert een klacht indienen wegens concurrentievervalsing?
Als ik mijn vragen naar Justitie en Binnenlandse Zaken fax, raken de voorlichters in grote verwarring. Na een dag delibereren - onderbroken door telefoontjes van de BVD: 'Het antwoord komt eraan, hoor' - ontkent Binnenlandse Zaken dat er sprake is van een probleem: 'De Europese resolutie die u noemt, heeft betrekking op het gericht aftappen. Echelon is, voorzover wij uit persberichten afleiden, bestemd voor het ongericht ontvangen van berichtenverkeer. Dit is in beginsel niet verboden.' Daarmee is de kous af; kennelijk leest de BVD alleen kranteknipsels.
De woordvoerder van Justitie heeft aan mijn ruim bemeten deadline niet genoeg: 'Wij kunnen die resolutie nergens vinden. Vreemd, hoor. Zo'n Europese resolutie zou toch moeten zijn aangemeld.' Terwijl de ministers zich laten excuseren, bezorgt de postbode ter redactie het nieuwste nummer van het tijdschrift Covert Action Quarterly. Het blad onthult dat de Zwitserse firma Crypto AG, die de groten der aarde al tientallen jaren voorziet van 'absoluut betrouwbare encryptie- en beveiligingssystemen', al die tijd samenwerkte met het NSA. Elk beveiligingsprogramma bevatte een toegangscode waardoor de Amerikanen konden meelezen over de schouders van Kofi Annan, Bill Gates of Sorgdrager en Dijkstal.

D'ANCONA GAAT naar aanleiding van het Stoa-rapport vragen stellen in het Europese parlement. Zij wil bovendien met haar voltallige commissie een initiatiefrapport uitbrengen aan het Europees parlement, inclusief een ontwerpresolutie. Haar liberale collega's Ellie Plooij en Jan Wiebenga sluiten zich daarbij aan. Wiebenga: 'Wat hier gebeurt, kan absoluut niet door de beugel. Afluisteren moet een uitzondering zijn en het mag alleen gebeuren onder democratisch toezicht. Zelfs in spionagekwesties moet er een verantwoordelijke, aanspreekbare autoriteit zijn en die is hier ver te zoeken. Ik ga nog deze week namens de liberale fractie vragen opstellen, zowel aan de raad van ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken als aan de Commissie. De raad gaat namelijk over spionage- en veiligheidskwesties; het concurrentievraagstuk valt onder Van Miert. En mij dunkt dat hier sprake is van aantasting van de burgerlijke vrijheden én concurrentievervalsing.'
De Britse Eurosocialist Glyn Ford, mede-initiator van het Stoa-rapport, hoopt dat Europese bedrijven inzien dat ze belang hebben bij het terugdringen van de Brits-Amerikaanse afluisterpraktijken. Ford: 'Het volstaat niet als Internet-idealisten en activisten de zaak aanhangig maken. Het bedrijfsleven moet zijn gewicht in de schaal werpen.' Simon Davies, docent computerbeveiliging aan de London School of Economics, verbaast zich al jaren over de naïviteit van Europese regeringen en bedrijven als het gaat om electronische spionage en de dubbele loyaliteit van de Britten aan de Verenigde Staten en het Europese vasteland. Davies: 'Het Stoa-rapport raakt een open zenuw. Er hoeft maar één regering of bedrijf in Europa een klacht tegen de Britten in te dienen wegens concurrrentievervalsing door middel van economische spionage en de bom barst. Dan komen de Europese Commissie, het Europees parlement, het Europese Hof en talloze nationale instanties eraan te pas. Dat wordt de rechtszaak van het decennium, zo niet van de eeuw. Het betreffende bedrijf verwerft naamsbekendheid tot in alle eeuwigheid.'

De Groene Amsterdammer van 18 februari 1998
De aftapnorm
Minister Sorgdragers voorstel voor een nieuwe telecommunicatiewet die providers (aanbieders) verplicht om hun klanten 'aftapbaar' te maken, komt niet uit de lucht vallen. De Europese Unie streeft al geruime tijd naar harmonisatie van de telecomwetgeving in deze zin. Naar verluidt moeten de nieuwe Europese regels zowel de privacy van de burger waarborgen als misbruik door terroristen en georganiseerde misdadigers voorkomen. In werkelijkheid dient de strijd tegen de criminaliteit als dekmantel voor een Europees-Amerikaans plan om de wereldwijde elektronische spionage te monopoliseren. Een overzicht van de belangrijkste etappes.
* Op 25 oktober 1994 tekent president Clinton de Communications Assistance for Law Enforcement Act. De wet is een uitvloeisel van de FBI-conventie van 1993 in Quantico, waaraan ook vertegenwoordigers van de Europese Unie deelnamen. De conventie was verontrust over de mogelijkheden van encryptie (elektronische versleuteling) van berichten en over de groei van oncontroleerbare wereldwijde telecomnetwerken. Om alle elektronische communicatie ook in de toekomst 'transparant' (dat wil zeggen door de overheid controleerbaar) te maken, bevat de nieuwe Amerikaanse wet een uitputtende opsomming van vereisten ('requirements') waaraan partijen op de Amerikaanse telecommarkt moeten voldoen.
* Op 17 januari 1995 onderschrijven de Europese ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken per telex een 'resolutie over de wettige onderschepping van berichten'. Het stuk is niet in de ministerraad besproken en evenmin voorgelegd aan het Europees parlement of de nationale parlementen. De tekst wordt pas twee jaar later openbaar gemaakt. De resolutie bevat een opsomming van de vereisten voor producenten, dienstverleners en gebruikers van telecomapparatuur die vrijwel woordelijk overeenkomt met de requirements van de FBI. Zo dient de overheid bij alle providers inzage te kunnen krijgen in alle telefoongesprekken en telex-, fax- of e-mailberichten alsmede alle gegevens over zenders en ontvangers. Verder moet de overheid voor het aftappen kunnen beschikken over een 'real-time, full-time monitoring capability', die de netwerken zelf zullen moeten bekostigen. Ten slotte moeten de providers opgevraagde berichten zelf ontcijferen alvorens ze aan te bieden bij het bevoegd gezag - en dit alles zonder dat de afgetapte persoon op de hoogte wordt gesteld.
* In juni 1995 concludeert de Europese Politiewerkgroep dat 'de nieuwe generatie telecommunicatiesystemen (...) problemen zal opleveren die alleen kunnen worden beheerst door een mondiale samenwerking op tot nog toe ongekende schaal.' De werkgroep onderschrijft een Brits voorstel om over te gaan tot tagging (elektronische oormerking) van alle telecomgebruikers teneinde het gewenste overheidstoezicht te garanderen.
* Op 25 november 1995 ondertekenen de Europese ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken een geheim 'Memorandum van verstandhouding met derde landen'. Dat zijn in eerste instantie de niet-Europese landen die de UKUSA-overeenkomst van 1948 hebben onderschreven (de Verenigde Staten, Canada, Nieuw-Zeeland en Australië) en voorts alle andere landen die bereid zijn om de requirements te onderschrijven, te beginnen met de lidstaten van de Oeso. Langs deze weg willen de Verenigde Staten en de Europese Unie druk uitoefenen op de ontwerpers van telecomnetwerken zodat hun producten voortaan 'aftapbaar' blijven. In termen van het Memorandum: men streeft naar een 'internationale onderscheppingsnorm' waaraan de hele telecomindustrie zal moeten voldoen.
* Sinds vorig jaar werkt een 'Groep van 20' (de EU-lidstaten plus de Verenigde Staten, Canada, Nieuw-Zeeland, Australië en Noorwegen) in stilte aan de definitieve standaard waaraan komende generaties telecomnetwerken moeten voldoen. Het overleg vindt plaats buiten de besluitvormingsstructuur van de Europese Unie om. De deelnemers gaan ervan uit dat alle satellietcommunicatie in handen zal zijn van vier grote concerns - Iridium, Globalstar, ICO en Odyssey - met in totaal vijf Europese grondstations. In die grondstations zullen alle aangesloten staten vrijwel zonder democratisch toezicht berichten kunnen aftappen. De UKUSA-landen kunnen daarbij dankzij Echelon onbeperkt meeluisteren. (ab)

De Groene Amsterdammer van 18 februari 1998
Afgetapt
1. DE GATT-PARTNERS
In 1993 meldden enige grote kranten dat president Clinton de Amerikaanse veiligheidsdiensten had opgedragen om prioriteit te geven aan de bescherming van het nationaal economisch belang. In het bijzonder moesten zij de Amerikaanse deelnemers aan de besprekingen over het wereldhandelsverdrag (Gatt) ondersteunen, de 'oneigenlijke handelspraktijken' van andere landen bestrijden en tijdig financiële crisishaarden in de wereld signaleren. Vanaf dat moment, aldus de Washington Post, luisterde het National Security Agency alle communicatie van de Gatt-partners af, waaronder de telefoongesprekken van president Mitterrand en Commissievoorzitter Delors.
Die tactiek - door de Wall Street Journal 'war by other means' gedoopt - was weinig succesvol, zo bleek uit hoorzittingen in het Congres. De ministeries van Handel en Financiën en de Amerikaanse handelsvertegenwoordigers konden weinig beginnen met de informatiebrij die de veiligheidsdiensten over hen uitstortten. Door gebrek aan expertise is de CIA niet toegekomen aan het signaleren van toekomstige financiële crises, een taak die voor de grootste economische denktanks al schier onmogelijk is. 'De CIA heeft geen economische analisten van hetzelfde niveau als hun militaire analisten', zei een hoge functionaris: 'De belangrijkste gegevens zien ze over het hoofd en het meeste wat je van ze krijgt, is troep.'
Het gebrek aan resultaat kwam CIA-directeur John Deutch op een reprimande van de president en het Congres te staan. Sindsdien recruteert Langley met verdubbelde energie nieuwe medewerkers op Harvard, Yale en andere business schools.

2. JOSÉ IGNACIO LOPEZ
Op het gebied van bedrijfsspionage boekten de Amerikanen wel enige spectaculaire successen. Bijvoorbeeld in Duitsland, waar in 1993 manager José Ignacio Lopez van Opel, een dochteronderneming van General Motors, overstapte naar het Duitse Volkswagen. Onmiddellijk werd hij door GM beschuldigd van bedrijfsspionage; hij zou vertrouwelijke informatie van Opel naar Volkswagen hebben meegenomen. Voor de buitenwereld was het een raadsel hoe General Motors zo snel wist dat Lopez bedrijfsgeheimen verklapte. Experts wezen echter op de rol van het NSA, een verdenking die leek te worden bevestigd toen justitie tijdens een inval bij GM-medewerkers een serie tapes aantrof.
De zaaksofficier is niet bereid om commentaar te geven aangezien het onderzoek nog loopt, maar de toenmalige chef sabotagebestrijding van de binnenlandse veiligheidsdienst, Joseph Karkowski, bevestigt tegenover De Groene dat de tapes afkomstig waren uit Fort Mead. Karkowski: 'Wij wisten dat GM magneetbanden had gekregen van het NSA. Op die banden staan videoconferenties van de raad van bestuur van Volkswagen waaruit je kon opmaken dat Lopez geheimen doorgaf. De conferenties zijn afgetapt vanuit de centrale in Bad Aibling, waar de Amerikanen de operationele leiding hebben. Ze kunnen naar believen elke elektronische verbinding op Europees grondgebied aftappen.'
Volgens de Duitse inlichtingenexpert Erich Schmidt-Eenboom - schrijver van onder meer een onthullende monografie over Klaus Kinkels jaren als Duitse inlichtingenchef - bespioneert het NSA overheden en bedrijven in heel Europa. Schmidt-Eenboom: 'Vroeger was hun activiteit vooral gericht op het Oostblok. Bad Aibling luistert nog altijd de Russen af, maar ook overheden en grote West-Europese bedrijven worden nu systematisch in de gaten gehouden.'
Volgens deskundigen ontlenen ook de Engelsen belangrijke voordelen aan hun samenwerking met het NSA. Zo verloor Siemens in 1993 een Zuid-Koreaanse order van 2,4 miljard dollar voor hogesnelheidstreinen aan het Brits-Franse concern GEC-Alsthom. Echelon-informatie zou de Britten een beslissende voorsprong hebben gegeven.

3. EDOUARD BALLADUR
In januari 1994 vloog de Franse premier naar Riad om een Saoedische order van 6 miljard dollar voor de Franse wapenindustrie en het Airbus-concern te ondertekenen. Bij aankomst hoorde hij van koning Fahd dat Boeing en McDonnell Douglas een interessantere offerte hadden gedaan. Balladur kon onverrichter zake naar huis. Naderhand bleek dat de Amerikanen meer smeergeld hadden geboden dan de Fransen en dat Clinton op de valreep met Fahd had gebeld om randvoorwaarden aan te bieden die de koning tevergeefs van de Fransen had gevraagd. Amerikaanse veiligheidsagenten pochten tegenover de grote kranten dat zij het pleit hadden gewonnen dankzij hun elektronische afluistercapaciteit.
In hetzelfde jaar wist het Amerikaanse bedrijf Raytheon de Franse concurrentie een Braziliaanse opdracht van 1,4 miljard dollar voor de bouw van radarinstallaties afhandig te maken. De Raytheon-order is volgens afluisterexpert John Pike van de Federation of American Scientists het duidelijkste geval van NSA-bedrijfsspionage tot nog toe. Het feit dat Raytheon op alle terreinen iets meer aan de Braziliaanse verlangens tegemoetkwam, is doorslaggevend. Pike: 'Het kan niet anders of hier is signals intelligence gebruikt, het verloop van de zaak laat geen andere conclusie toe.' De Fransen ontstaken in razernij over de afgesnoepte orders, wezen vijf Amerikaanse diplomaten en een onbekend aantal CIA-medewerkers uit en ontmantelden enige Amerikaanse militaire installaties op hun grondgebied.

4. PREMIER MURAYAMA
Volgens de Washington Post en de New York Times maakte de Amerikaanse onderhandelaar Mickey Kantor in 1995 tijdens zijn besprekingen met Japan over de quotering van de Japanse auto-export volop gebruik van afluistergegevens. Elke ochtend besprak hij op het CIA-bureau in Tokio de NSA-transcripts van de onderlinge telexen en telefoontjes van de Japanse onderhandelaars en hun gesprekken met hun meerderen, onder wie premier Murayama. De Amerikanen maakten handig gebruik van de onenigheid tussen twee Japanse ministeries en van de gebrekkige communicatie tussen de Japanse onderhandelaars en hun eigen auto-industrie. Uiteindelijk bereikte Kantor een gunstig resultaat doordat hij de Japanse autoproducenten ervan wist te overtuigen dat ze werden misleid door hun regering. 'Het liep dit keer gesmeerd', juichten Amerikaanse inlichtingenmensen tegen een correspondent van The Guardian. Murayama overwoog een officieel protest, maar vond bij nader inzien dat hij er alleen gezichtsverlies door kon lijden. (ab)

De Groene Amsterdammer van 18 februari 1998

De aftappraktijk
Naast zijn journalistieke werk doet Nicky Hager (39) wetenschappelijk onderzoek naar inlichtingendiensten en special forces. Momenteel reconstrueert hij de rol van de Nieuw-Zeelandse commando's in de Golfoorlog. Hij is verheugd dat zijn boek over Echelon dankzij het rapport van de werkgroep Scientific and Technological Options Assessment (Stoa) de aandacht krijgt die het volgens ingewijden verdient.
Hager: 'De technische mogelijkheden van het Echelon-systeem zijn zo enorm en de geheimhouding is zo streng dat het zich leent voor allerhande vormen van misbruik. Dat aspect verdient veel meer publiciteit en zou allang onderwerp van discussie in alle democratische landen moeten zijn. Maar voorzover ik weet is er alleen in Groot-Brittannië het een en ander over uitgelekt, onder meer naar The Observer en The Independent.
Omdat mijn bronnen voornamelijk in Nieuw-Zeeland en Australië zitten, ken ik vooral veel goedgedocumenteerde gevallen van misbruik uit het Stille-Zuidzeegebied, maar die liegen er niet om. Medewerkers van de Nieuw-Zeelandse afluisterdienst, het Government Communications Security Bureau (GCSB), vertelden dat ze de hele dag onderschepte berichten uit andere landen zaten te lezen. De trefwoorden en afluisterdoelen hadden geen betrekking op terrorisme of de georganiseerde misdaad, zoals de officiële lezing wil. GCSB luistert rond de klok buitenlandse staatshoofden, ambassades, ministeries, regionale ontwikkelingsorganisaties, kantoren van de Verenigde Naties en plaatselijke politieke partijen af. Vooral de Japanse ambassades waren een favoriet afluisterdoel, vooral ten tijde van de laatste ronde in de Gatt-onderhandelingen en het Japans-Amerikaanse conflict over de auto-export.
Er wordt op allerlei manieren misbruik gemaakt van de onderschepte gegevens. Berichten die samenhingen met een visserijconflict in de Stille Oceaan werden bijvoorbeeld direct doorgestuurd naar de Amerikanen, hoewel zij bij die onderhandelingen partij waren, en nog wel de machtigste partij. Zowel Nieuw-Zeeland als Australië bespioneren oppositionele groeperingen in Oost-Timor en spelen de onderschepte berichten door naar de Verenigde Staten en Groot-Brittannië, die weer goede inlichtingenbanden met de Indonesische bezetter hebben. Vanuit Nieuw-Zeeland werden ook alle partijen in de burgeroorlog in Bougainville afgeluisterd; hoewel wij officieel neutraal waren, gingen de relevante berichten naar de Australische zusterdienst DSD, die in dit conflict Papoea Nieuw-Guinea steunde.
Hoewel ik de situatie in Europa niet goed kan beoordelen, geloof ik dat er tenminste één belangrijke parallel is. In mijn boek beschrijf ik hoe na 1985, toen de regering-Lange ons land uitriep tot kernwapenvrije zone en de samenwerking met de Amerikanen op inlichtingengebied opzegde, de onderschepping en uitwisseling van geselecteerde berichten tussen GCSB en NSA gewoon doorging. In wezen heeft dit land op het meest gevoelige terrein zijn soevereiniteit en die van de buurlanden uit handen gegeven. In het kader van Echelon bespioneren wij systematisch alle bevriende staten in de regio; de loyaliteit aan de Amerikanen is kennelijk sterker dan de vriendschap met die andere verdragspartners. Voorzover de mensen die ik heb geïnterviewd kunnen beoordelen, vervult Groot-Brittannië dezelfde functie in Europa door met en voor het NSA het vasteland af te luisteren.' (ab) Nicky Hager, Secret Power: New Zealand's Role in the International Spy Network. Uitg. Craig Potton, Nelson, Nieuw-Zeeland, 1996