De Volkskrant van 8 mei 1999

Door Hella Rottenberg

Niets dan begrip en hulpvaardigheid ontmoetten Olga en Grigori P. toen ze begin jaren negentig uit de Sovjet-Unie naar Nederland emigreerden. Ze kregen taalles, een uitkering, een huis - en leerden al snel ook de keerzijde van de Nederlandse regelzucht kennen. Nadat de Kinderbescherming zich ontfermde over hun puberdochter X, raakten ze verstrikt in een voor hen onbegrijpelijke bureaucratie. 'Als onze wetten u niet bevallen, dan vertrek u maar'.

Grigori P. haalt een meterslang lint te voorschijn dat van onder tot boven is volgeprikt met medailles: gouden, zilveren, koperen, ronde, vierkante, dikke, dunne, lelijke en mooie. Het zijn evenzovele bewijzen van zijn vroegere successen als schietkampioen. In Nederland, waar hij sinds zijn vertrek uit Odessa in 1991 woont, worden zijn eretekens niet op waarde geschat. De schietsport in Nederland ontstijgt het amateurisme niet. Hij heeft zich erbij neergelegd, maar niet voordat hij jarenlang vergeefs geprobeerd had Nederland warm te maken voor zijn passie. P. (39) is iemand met een sterke wil en doorzettingsvermogen.

Zonder die eigenschappen had hij in zijn voormalige vaderland, de Sovjet-Unie, nooit de top in zijn tak van sport bereikt, zeker niet als jood. 'Ik was gewend te knokken voor mijn rechten en instanties te dwingen om de regels na te leven', legt hij uit. In Nederland dacht hij zijn vechtlust niet meer nodig te hebben. Alles leek prachtig geregeld. Met zijn vrouw Olga en zijn twee kinderen kreeg hij een uitkering, een huis, meubilair, taallessen en ontmoette niets dan hulpvaardigheid en vriendelijkheid. Er waren regels, er waren wetten en een overheid die ze nakwam. Olga (37), van wie hij ondertussen gescheiden is, maar met wie hij nog samen de kinderen opvoedt: 'Nederland was voor ons een sprookje. Tot we met Jeugdzorg en de Raad voor de Kinderbescherming te maken kregen'. Het begon als gewone ruzie tussen een puberdochter en haar ouders. X (nu 15 jaar) was in 1991 met haar ouders en broer naar Nederland geëmigreerd. Ze leerde de taal snel en paste zich gemakkelijk aan.

Het ging goed, tot ze op de middelbare school onder invloed kwam van een 'slechte' vriendin. Haar cijfers kelderden, ze ging spijbelen, bleef tot 's avonds laat weg, en waaraan vader Grigori zich het meest ergerde: ze was nog maar 14 en smeerde make-up op haar gezicht. 'Ze leek wel een hoer', vindt hij. 'De kinderen in Nederland hebben meer vrijheid dan bij ons', zegt Olga. Volgens haar is dat de bron van het conflict. X accepteerde het gezag van haar ouders steeds minder. 'Waarom mag Lo wel laat thuiskomen en ik niet?' X deed haar vriendin in alles na. Net als zij wilde ze een rijke man trouwen, en net als zij model worden. Grogori en Olga gruwden van het gedrag en de toekomstplannen van hun dochter. Olga: 'Ze begon zich thuis vreselijk te gedragen. Ze had het er over dat ze een eigen flat wilde. Ze was een verwend kind, dat in alles haar zin doordreef'. In 1997 liep X naar de Stichting Jeugdzorg. Haar moeder: 'Ik weet niet van wie ze de informatie kreeg. Er bestaat hier een Kindertelefoon voor kinderen in nood.

Wij hebben lang moeten speuren om te snappen hoe het werkt. Een Oudertelefoon is er niet'. Olga en Grigori begrepen niet waarom hun dochter naar vreemden liep. Ze had het toch goed? Thuis hoefde ze niet te helpen, het enige wat van haar verlangd werd, was dat ze op school haar best deed. Ze werd in de watten gelegd. Lustte ze niet wat haar moeder kookte, dan ging ze naar haar vader om bij hem te eten. Olga wees de maatschappelijk werkster van Jeugdzorg niet de deur. Maar de gesprekken over X brachten geen soelaas. X liep weg. Op en vrijdagavond laat werd Olga gebeld: uw dochter zit in de crisisopvang. Olga was geschokt. De nieuwe maatschappelijk werkster van Jeugdzorg, aan wie het geval van de weerspannige puber was toebedeeld, overtuigde Olga ervan dat het beter was X een tijdje in het opvanghuis te laten wonen.

Olga ging akkoord, op voorwaarde, dat het niet langer dan zes weken mocht duren en er in de tussentijd een psychologisch onderzoek naar X's gedrag werd gedaan. Olga: 'Dat was een grote fout. Ik had nooit toestemming moeten geven. Er zijn ook goede medewerkers, maar wij kwamen terecht bij iemand die alles wat X zei zonder meer geloofde. Bij ons thuis is ze nooit komen kijken. Jeugdzorg wil klanten, want dan krijgt die club meer subsidie'. De P.s was verteld dat de minderjarigen zich in het opvanghuis aan strikte regels moesten houden. Ze zouden leren dat gezag telt en vrijheid van grenzen heeft. Op een avond zag Grigori zijn dochter op straat met een volwassen man. Wat waren dat voor een regels bij die crisisopvang? Werd er wel op X gelet?

Vader, moeder en grootvader P. vonden het wel welletjes. Ze togen naar het opvanghuis, praatten twee uur lang met de leiding en namen X, tegen haar zin, mee naar huis. X protesteerde hevig en trapte 's nachts een scène. De volgende dag stonden er een wijkagent en nog eens twee agenten van de jeugd- en zedenpolitie op de stoep. Olga: 'Ze zeiden dat wij X in haar vrijheid belemmerden. We hadden de buitendeur op slot gedaan, zodat ze niet wegliep.We kenden de regels niet. Nu weet ik dat ik had moeten weigeren haar met hen mee te laten gaan'. Van bureau Jeugdzorg kreeg Olga te horen dat haar dochter op een veilige plek verbleef. Plaats noch telefoonnummer werd aan de P.s verstrekt. Hun dochter was naar hun gevoel geroofd. Olga: 'Ons kind moest beschermd worden, daarom gingen we voor hulp naar de Raad voor de Kinderbescherming. Maar die zei dat hij niets voor ons kon doen'.

Grigori begon zich te verdiepen in de materie. In de stadsbibliotheek vond hij twaalf boeken over jeugd en kinderbescherming in Nederland. Grigori: 'Dat is het verschil met de Sovjet-Unie. Daar kon je nooit regels achterhalen. Hier vraag je in de bibliotheek naar de wetstekst en dan geven ze je die!' Gewapend met de boekenkennis besloten ze het systeem te lijf te gaan. Ze dienden een klacht in bij de Jeugdzorg over de onwettige geheimhouding' van de verblijfplaats van X en namen een deskundige in de arm die al vaker conflicten over voogdij had uitgevochten. Jeugdzorg droeg de zaak over aan de Raad voor de Kinderbescherming.

Volgens de P.s omdat Jeugdzorg de hete aardappels kwijt wilde. Volgens de Raad voor de Kinderbescherming omdat X per se niet terug naar huis wilde en de ouders koppig bleven weigeren daarmee in te stemmen. Pijlsnel volgde een uitspraak van de kinderrechter. Wegens 'onmiddellijke en ernstige dreiging voor haar lichamelijke en zedelijke ondergang' werd X voor drie maanden ondertoezicht gesteld. De P.s waren verbijsterd. De bewering van X dat ze werd mishandeld klopte niet en was niet eens onderzocht. Hoe kon de rechter hun dochter dan uit huis plaatsen? Was die dan corrupt? Ze hadden niet de kans gehad tot weerwoord op het verzoek van de Raad. En tijdens de zitting luisterde de rechter niet naar hun verhaal.

Een ontmoeting tussen Olga en haar dochter op het kantoor van de Raad liep spaak. Olga wilde alleen komen als ze onder vier ogen met X kon spreken, X - naar overtuiging van de P.s daartoe aangemoedigd door de Raad - eiste dat er iemand van de Raad bij aanwezig zou zijn. Het was een van de redenen voor de rechter om X vervolgens voor een jaar uit huis te plaatsen. Olga: 'Zit je eenmaal in de molen van de kinderbescherming, dan is er geen ontsnappen meer aan. Ze geven nooit toe dat er een fout is gemaakt'. De P.s strooiden klachten in het rond. Ze luisterden niet naar adviezen van de Nederlandse kenners van het bureaucratische labyrint, dat je moet wachten tot je antwoord gevonden hebt, alvorens je bij een volgende instantie aanklopt.Olga: 'Dan duurt het vijf jaar voor je iets bereikt, dat weet ik uit ervaring. Je moet een schot hagel op ze afvuren'.

De P.s schreven de rechter aan, de Raad voor de Kinderbescherming, de Jeugdzorg, de wethouder, de Tweede Kamer, de Ombudsman, de koningin. Na een tijdje merkten ze dat al die brieven - tegen de zestig in totaal - op het bureau belandden van een en dezelfde ambtenaar van Justitie. Ze wendden zich tot Straatsburg, tot het Europese Hof voor de Mensenrechten. Helpen deed het niet. De P.s werden behandeld als querulanten, die niets van de Nederlandse regels en verhoudingen snapten. 'Als onze wetten u niet bevallen', kregen ze toegevoegd, 'dan vertrekt u maar naar een ander land'. Grigori: 'Die Raad heeft een enorme macht.

Iedereen is er bang voor. Advocaten, rechters en voogdij-instellingen. Zodra mensen die ons verhaal gehoord hadden, belden met de Raad, veranderde hun houding op slag. Ze keerde zich van ons af. Wat werd hun verteld?' Terwijl ze in afwachting waren van het hoger beroep tegen de ondertoezichtstelling, keerde X onverwacht terug naar huis. Op 10 april belde ze uit zichzelf haar vader. Ze had genoeg van het opvanghuis, zei ze. Een paar uur later stond ze bij hem voor de deur. Ze is niet meer weggegaan. Na acht maanden strijd zijn Grigori en Olga P. opgelucht. Ze hebben veel geleerd over Nederland. En een ding staat vast: voor opvoedingsproblemen zullen ze nooit meer te raden gaan bij een officiële instelling.

Ondertoezichtstelling

Adjunct-directeur Haffmans van de Rotterdamse kinderbescherming: 'Het heeft weinig zin een kind te dwingen terug te gaan naar huis, want dat loopt het weg en onttrekt het zich aan de hulpverlening. Daarom wordt zo'n zaak snel aan de rechter voorgelegd en die spreekt een voorlopige ondertoezichtstelling uit. Wij hebben in dit geval geen mishandeling geconstateerd. Dat is ook geen voorwaarde voor een dergelijke maatregel. Voor de wet gaat het er om dat een minderjarige onder toezicht staat, van ouders of van hulpverleners. Anders dreigt wat heet "lichamelijke en zedelijke ondergang" van de minderjarige'. Hadden de P.s de rechterlijke uitspraak kunnen voorkomen?

Haffmans: 'Over het algemeen slagen hulpverleners erin ouders en kinderen met elkaar in gesprek te brengen. Maar in dit geval ging de escalatie door. Daarbij kan een rol gespeeld hebben dat de P.s uit een andere cultuur komen. Ze dachten dat de Raad het kind wilde separeren van de ouders, wat absoluut niet het geval was. Als ze wat flexibeler waren geweest, had het niet zo ver hoeven komen'.