De Deltacommissie is door de regering gevraagd advies uit te brengen over de

bescherming van Nederland tegen de gevolgen van klimaatverandering. Daarbij

gaat het om de vraag hoe Nederland zo ingericht kan worden dat het ook op

de zeer lange termijn klimaatbestendig is, veilig tegen overstromingen, en een

aantrekkelijke plaats is en blijft om te leven; wonen, werken, recreëren en

investeren.

Daarbij was de vraag breder te kijken dan naar (water)veiligheid alleen. In

de visie is daarom ook gelet op samenhang met wonen en werken, landbouw,

natuur, recreatie, landschap, infrastructuur en energie. Veiligheid en duurzaamheid

zijn de twee pijlers voor de strategie van de komende eeuwen. Naast

bescherming tegen het water, benadrukt en benoemt het advies de kansen voor

de Nederlandse samenleving.

Waterveiligheid

In het advies speelt ‘waterveiligheid’ een cruciale rol. Hierbij gaat het om de

bescherming tegen overstromingen en het veiligstellen van de zoetwatervoorziening.

Het zekerstellen van waterveiligheid voorkomt slachtoffers en

maatschappelijke ontwrichting, het voorkomt schade aan economie, landschap,

natuur, cultuur en reputatie.

Het advies gaat ervan uit dat een veilig Nederland een collectief maatschappelijk

belang is waarvoor de overheid verantwoordelijkheid neemt en blijft nemen.

niveau.

Duurzame kansen

De aanbevelingen van de commissie leggen de nadruk op het kunnen meeontwikkelen

met klimaatverandering en andere ecologische processen, ze zijn

kosteneffectief en hebben een maatschappelijke meerwaarde. De aanbevelingen

zijn fl exibel en geleidelijk te realiseren en bevatten handelingsperspectief voor

de korte termijn. Met de uitvoering ervan is Nederland in staat de effecten

van klimaatverandering beter op te vangen en nieuwe kansen te creëren. De

voorgestelde ingrepen in het advies moeten duurzaam zijn: bij de uitvoering

ervan moet effi ciënt gebruik worden gemaakt van water, energie en andere

grondstoffen, zodanig dat de kwaliteit van de leefomgeving niet alleen

behouden blijft maar zelfs wordt verbeterd.

Voor de uitvoering van het advies voor een klimaatbestendige inrichting

programma wordt fi nancieel (Deltafonds) en politiek-bestuurlijk verankerd in

De urgentie (voor uitvoering) van het advies is groot. Nederland heeft een

achterstand in te lopen omdat niet wordt voldaan aan de huidige geldende

normen. Bovendien zijn de normen achterhaald en moeten naar boven

worden bijgesteld. Daarnaast verandert het klimaat snel, stijgt de zeespiegel

waarschijnlijk sneller dan aangenomen en neemt de (extreme) variatie in

rivierafvoeren naar verwachting toe. Het economisch, maatschappelijk en

natuurlijk belang van Nederland is groot en groeit verder; een dijkdoorbraak

heeft zeer ontwrichtende gevolgen voor heel Nederland.

De Deltacommissie meent dat er rekening moet worden gehouden met een

vertegenwoordigen de mogelijke bovengrenzen; het is verstandig om hiermee

rekening te houden, zodat de besluiten die worden genomen en de maatregelen

die worden getroffen voor lange tijd houdbaar zijn tegen de achtergrond van

wat Nederland mogelijk te wachten staat.

De temperatuurstijging en veranderende luchtcirculatie leiden voor de Rijn

en de Maas tot afnemende zomer- en toenemende winterafvoeren. Voor de

Een stijgende zeespiegel, afnemende rivierafvoeren in de zomer, langduriger

droogteperioden en indringend zout water via de rivieren en het grondwater

zetten de zoetwatervoorziening van het land onder druk. Dit leidt tot

schadelijke gevolgen voor de drinkwater-voorziening, landbouw, scheepvaart

en (koel)water gerelateerde economische sectoren.

De Deltacommissie heeft zich wetenschappelijk laten adviseren op een aantal

aspecten die mede de basis hebben gevormd van het advies. In hoofdlijn zijn

dit de bevindingen van een groep van (inter)nationale deskundigen (onder

andere) uit het IPCC-circuit en die van Nederlandse experts op het gebied van

waterveiligheid en -beheer. De groep (inter)nationale deskundigen heeft de

laatste inzichten over klimaatscenario’s aangevuld en heeft nieuwe schattingen

van de extremen gegeven.

wordt voor de waterveiligheid zandsuppletie aan de kust toegepast. Als deze

zandsuppletie wordt vergroot om de Hollandse en Zeeuwse Noordzeekust met

per jaar.

Op zo’n lange termijn is deze afhankelijk van de nationale, Europese en

mondiale ontwikkelingen. Op de korte en middellange termijn ontkomen we

niet aan het doen van concrete aanbevelingen, omdat actie nu noodzakelijk is

voor het verhogen van het veiligheidsniveau. De Deltacommissie heeft daarom

twaalf aanbevelingen voor de korte en middellange termijn geformuleerd die

hier in sterk verkorte versie zijn opgenomen.

aan de kust voor andere functies

1,3 tot 1,9 1,2 tot 1,8 1,2 tot 1,8

De huidige veiligheidsniveaus van alle dijkringen moeten met een factor 10 verbeterd worden.

Hiertoe moeten de normen zo snel mogelijk (2013) worden vastgesteld. Daar waar meer

veiligheid gewenst is, is het concept van de Deltadijk veelbelovend (deze dijken zijn of zo hoog,

of zo breed of zo sterk dat de kans op een plotselinge en oncontroleerbare overstroming vrijwel

nihil is). Gelet op specifieke of plaatselijke omstandigheden is maatwerk hierbij het devies.

Maatregelen voor de verhoging van het veiligheidsniveau moeten voor 2050 zijn gerealiseerd.

De veiligheidsniveaus moeten met regelmaat geactualiseerd worden.

De keuze van wel of geen nieuwbouw op fysisch ongunstige locaties moet gebaseerd zijn op

een kosten-batenanalyse. Hierin moeten huidige en toekomstige kosten voor alle partijen zijn

berekend. De kosten als gevolg van lokale besluiten moeten niet op een andere bestuurslaag of

de samenleving als geheel worden afgewenteld, maar gedragen worden door degenen die ervan

profiteren.

Nieuwe ontwikkelingen in buitendijkse gebieden mogen de afvoercapaciteit van de rivier

en toekomstige peilopzet van meren niet belemmeren. Bewoners/gebruikers zijn zelf

verantwoordelijk voor het treffen van gevolgbeperkende maatregelen. De overheid heeft een

faciliterende rol op het gebied van voorlichten, informeren en waarschuwen.

Bouwen met de natuur. Voor de kust van Zeeland, Holland en de Waddeneilanden wordt de

kustveiligheid op orde gehouden door het suppleren van zand, eventueel met verlegging van de

stroomgeulen. De suppleties moeten zodanig worden uitgevoerd dat de kust de komende eeuw

kan aangroeien. Dit levert grote maatschappelijke meerwaarde op.

Op korte termijn moeten zandwinlocaties gereserveerd worden. Ook moet onderzocht worden

hoe deze grote volumes ecologisch, economisch en energetisch zo efficiënt mogelijk kunnen

worden gesuppleerd.

Blijven suppleren - afhankelijk van de zeespiegelstijging met meer of minder zand.

De zandsuppleties langs de Noordzeekust dragen bij aan het meegroeien van het Waddengebied.

Het voortbestaan van de Waddenzee zoals wij die nu kennen, is echter niet

vanzelfsprekend. De ontwikkelingen moeten in internationale context worden geobserveerd en

geanalyseerd.

De bescherming van de eilandpolders en de kust van Noord-Nederland moet gewaarborgd

blijven.

De Oosterscheldekering voldoet aan de eisen. Het nadeel van de kering is de beperking van

de getijdenwerking en het verlies van intergetijdengebieden. Met zandsuppleties van buiten

(bijvoorbeeld uit de Voordelta) wordt dit bestreden.

De levensduur van de Oosterscheldekering wordt verlengd. Dit is mogelijk tot het niveau van een

zeespiegelstijging van ongeveer 1 m (op zijn vroegst rond 2075). Als de Oosterscheldekering

niet meer voldoet, wordt naar een oplossing voor de veiligheid gezocht waarbij de

getijdendynamiek in de Oosterschelde grotendeels wordt teruggebracht.

Deze moet open blijven om het waardevolle estuarium en de vaarroute naar Antwerpen te

behouden. Veiligheid moet op peil worden gehouden door dijkversterking.

Het Krammer-Volkerak Zoommeer samen met de Grevelingen en eventueel de Oosterschelde

inrichten voor de tijdelijke berging van het overtollig rivierwater van Rijn en Maas.

Een zoet-zoutgradiënt (een natuurlijke overgang tussen zoet en zout water) voor dit gebied

is een goede oplossing voor het waterkwaliteitsprobleem en kan nieuwe ecologische kansen

bieden. In dat geval moet er een alternatieve zoetwatervoorziening komen.

Tot 2050

Na 2050

Tot 2050

Na 2050

Tot 2050

Na 2050

Tot 2050

Daar waar dit kosteneffectief is, moeten nu al maatregelen worden genomen voor afvoeren van

18.000 m3/s voor de Rijn en 4.600 m3/s voor de Maas. In dit licht is het noodzakelijk overleg

maatregelen op elkaar kunnen worden afgestemd. Ook moet ruimte worden gereserveerd

en zonodig gronden worden aangekocht zodat het riviersysteem in staat is de 18.000 m3/s

Rijnwater en 4.600 m3/s Maaswater veilig te kunnen afvoeren.

Voltooiing van maatregelen zodat de Rijn 18.000 m3/s en de Maas 4.600 m3/s kunnen

verwerken.

Een ‘afsluitbaar open’ Rijnmond biedt goede vooruitzichten voor de combinatie van de functies

veiligheid, zoetwatervoorziening, stedelijke ontwikkeling en natuur. De extreme afvoeren van de

Rijn en Maas moeten dan via de Zuidwestelijke delta worden afgevoerd.

Het water voor West-Nederland moet via het IJsselmeer worden aangevoerd. De infrastructuur

hiervoor moet worden aangepast. Er moet ruimte komen voor lokale berging in diepe droogmakerijen.

Nader onderzoek naar de ‘afsluitbaar open’ Rijnmond moet op korte termijn starten.

Het peil van het IJsselmeer wordt met maximaal 1,5 m verhoogd. Daarmee kan tot na 2100

onder vrij verval worden gespuid op de Waddenzee. Het peil van het Markermeer wordt

niet verhoogd. Het IJsselmeer behoudt zijn strategische functie als zoetwaterreservoir voor

Noord-Nederland, Noord-Holland en, vanwege de dieper indringende zouttong in de Nieuwe

Waterweg, voor West-Nederland.

Uitvoer van de maatregelen om de peilstijging te realiseren, kan geleidelijk gebeuren. Gestreefd

moet worden naar een zo groot mogelijke zoetwatervoorraad rond 2050. Onderzocht moet

worden welke maatregelen nodig zijn om de inrichting van de benedenloop van de IJssel en het

Zwarte Water aan te passen aan een verhoging van het IJsselmeerpeil met 1,5 m.

Afhankelijk van de gefaseerde aanpak zijn nog maatregelen nodig om tot een peilstijging van

1,5 m te komen.

1. De politiek-bestuurlijke organisatie voor onze waterveiligheid dient te worden versterkt door:

uitvoering (ministeriële stuurgroep met MP als voorzitter, V&W-bewindspersoon politiek

verantwoordelijk, de deltaregisseur voor samenhang en voortgang, regionale bestuurders

voor invulling en realisatie van de (afzonderlijke) regionale opgaven);

2. De financiële middelen dienen zeker te worden gesteld door:

de) aardgasbaten;

onttrekking van financiële middelen uit het fonds.

verankeren binnen het huidige staatsbestel en de huidige wet- en regelgeving.

Hierin moet in ieder geval worden opgenomen het Deltafonds en de voeding ervan; taken

opgesteld; regelingen voor strategische grondverwerving, schadevergoeding voor nadelen

en onttrekking geldelijke voordelen die ontstaan door realisatie van maatregelen uit het

Tot 2050

2050 - 2100

Tot 2050

Tot 2050

Na 2050

door Ida Gerhardt

Verzamelde Gedichten II

Athenaeum-Polak & van Gennep

Amsterdam 1992

De ondertitel van het advies is

ontleend aan de spreuk op het

monument op de Afsluitdijk

door Ida Gerhardt

Verzamelde Gedichten II

Athenaeum-Polak & van Gennep

Amsterdam 1992

De ondertitel van het advies is

ontleend aan de spreuk op het

monument op de Afsluitdijk

door Ida Gerhardt

Verzamelde Gedichten II

Athenaeum-Polak & van Gennep

De ondertitel van het advies is

ontleend aan de spreuk op het

monument op de Afsluitdijk

Aan de watergang geboren,

aan de grote stroom getogen,

met verholen het vermogen,

om zijn tijdingen te horen,

om de maningen van zijn gronden

Na te stamelen bij monde.

Zonder water zou Nederland ondenkbaar zijn. Juist alle inspanningen die de

bewoners van onze delta door de eeuwen heen en tot op de dag van vandaag

hebben geleverd om zich aan de zee en rivieren te ontworstelen, zijn bepalend

geweest voor het aanzien dat ons land gekregen heeft. Aan de monding van vier

grote, bevaarbare rivieren met toegang tot alle wereldzeeën, wordt ons land in

veel opzichten door het water gedragen. Dit geldt voor natuur en landschap,

voor welvaart en economie, voor de wijze waarop ons land bestuurd wordt

(waterschappen en poldermodel): de zee en de rivieren hebben onze identiteit

en het land vorm gegeven.

nog diezelfde maand installeerde de minister van Verkeer en Waterstaat (V&W)

een commissie die de vraag moest beantwoorden ‘welke waterstaatstechnische

voorzieningen dienen te worden getroffen met betrekking tot de door de stormvloed

[…] geteisterde gebieden, waarbij in het onderzoek ware te betrekken

de vraag of een afsluiting van de zeearmen zulk een voorziening behoort te

Nederland ingrijpend van aanzien veranderd en de veiligheid duurzaam zeker

gesteld. De uitvoering van de ‘eerste’ Deltawerken heeft daarmee een solide

basis gelegd waarop we in dit advies dankbaar kunnen voortbouwen. Ook

in de verdediging van de Hollandse kust en de Waddenkust en de bedijking

van de rivieren is de afgelopen decennia fors geïnvesteerd. Met de aanpak van

de zogeheten ‘zwakke schakels’ van de kustverdediging en de programma’s

aan gewerkt.

Een nieuwe Deltacommissie

Nu dringt de klimaatverandering zich op als een nieuwe, niet te negeren,

realiteit. De voorspelde stijging van de zeespiegel en de grotere variatie in

rivierafvoeren dwingen ons ver vooruit te kijken, de blik te verruimen en te

anticiperen op ontwikkelingen in de verdere toekomst. Daarom heeft het

kabinet een ‘nieuwe Deltacommissie’ ingesteld, de commissie Duurzame

Kustontwikkeling, met de opdracht zich te buigen over de bescherming van

de Nederlandse kust en het achterland op de lange termijn.

Onze opdracht is breder dan die van onze voorgangers in de eerste Deltacommissie.

Toen ging het eerst en vooral om ‘waterstaatstechnische

voorzieningen’ die een acute dreiging moesten keren. Voor ons als tweede

Deltacommissie is de dreiging niet acuut, maar de opgave wel urgent. Er is

geen enkele reden voor paniek, maar we moeten ons wel zorgen maken over

de toekomst. Om goed voorbereid te zijn op de verwachte klimaatverandering,

moeten we onze waterkeringen versterken en de inrichting van ons land

aanpassen, zowel in fysieke als bestuurlijke zin. De opdracht waarvoor onze

commissie is geplaatst, is daarmee bijzonder: ons is een advies gevraagd,

niet omdat er een ramp is gebeurd, maar om te vermijden dat we ooit in een

bedreigende situatie zullen komen. Bijzonder is ook het karakter van het

gevraagde advies: het gaat om een integrale visie, waarmee we als Nederland

eeuwen vooruit moeten kunnen.

Wezenlijk is daarbij dat de uitdagingen waar Nederland de komende eeuwen

voor staat niet in de eerste plaats het karakter hebben van een bedreiging, maar

juist ook nieuwe perspectieven bieden. Het aanpassen van de inrichting van ons

land aan de gevolgen van klimaatverandering schept nieuwe mogelijkheden

en het werken met water biedt uitgelezen kansen voor innovatieve ideeën en

toepassingen. Waar water is, kan nieuwe natuur tot leven komen. Water trekt

mensen: aan of op het water willen we graag wonen en recreëren. Met water

kan voedsel worden voortgebracht en energie worden opgewekt. Waterkeringen

kunnen als transportassen worden ingericht.

Het land waar we willen leven

De fundamentele vraag die in dit rapport centraal staat is: hoe kunnen we

ervoor zorgen dat ons land nog voor vele toekomstige generaties een aantrekkelijke

plaats blijft om te wonen en te werken, te investeren en te recreëren?

Dit advies schept voorwaarden om die gewenste toekomst werkelijkheid te

laten worden. Met het realiseren van die voorwaarden kunnen we, wat de

Deltacommissie betreft, vanaf vandaag met woord en daad aan de slag.

Immers: ‘een land dat leeft, bouwt aan zijn toekomst’.

Prof. Dr. C.P. Veerman,

Voorzitter van de Deltacommissie

De opdracht…

De Deltacommissie is door de regering gevraagd advies uit te brengen over de

bescherming van Nederland tegen de gevolgen van klimaatverandering. Daarbij

gaat het om de vraag hoe Nederland zo ingericht kan worden dat het ook op

de zeer lange termijn klimaatbestendig is, veilig tegen overstromingen, en een

aantrekkelijke plaats is en blijft om te leven; wonen, werken, recreëren en

investeren.

…en de invulling

Daarbij was de vraag breder te kijken dan naar (water)veiligheid alleen. In

de visie is daarom ook gelet op samenhang met wonen en werken, landbouw,

natuur, recreatie, landschap, infrastructuur en energie. Veiligheid en duurzaamheid

zijn de twee pijlers voor de strategie van de komende eeuwen. Naast

bescherming tegen het water, benadrukt en benoemt het advies de kansen voor

de Nederlandse samenleving.

Waterveiligheid

In het advies speelt ‘waterveiligheid’ een cruciale rol. Hierbij gaat het om de

bescherming tegen overstromingen en het veiligstellen van de zoetwatervoorziening.

Het zekerstellen van waterveiligheid voorkomt slachtoffers en

maatschappelijke ontwrichting, het voorkomt schade aan economie, landschap,

natuur, cultuur en reputatie.

Het advies gaat ervan uit dat een veilig Nederland een collectief maatschappelijk

belang is waarvoor de overheid verantwoordelijkheid neemt en blijft nemen.

niveau.

Duurzame kansen

De aanbevelingen van de commissie leggen de nadruk op het kunnen meeontwikkelen

met klimaatverandering en andere ecologische processen, ze zijn

kosteneffectief en hebben een maatschappelijke meerwaarde. De aanbevelingen

zijn flexibel en geleidelijk te realiseren en bevatten handelingsperspectief voor

de korte termijn. Met de uitvoering ervan is Nederland in staat de effecten

van klimaatverandering beter op te vangen en nieuwe kansen te creëren. De

voorgestelde ingrepen in het advies moeten duurzaam zijn: bij de uitvoering

ervan moet efficiënt gebruik worden gemaakt van water, energie en andere

grondstoffen, zodanig dat de kwaliteit van de leefomgeving niet alleen

behouden blijft maar zelfs wordt verbeterd.

Voor de uitvoering van het advies voor een klimaatbestendige inrichting

programma wordt financieel (Deltafonds) en politiek-bestuurlijk verankerd in

De opgave is urgent

De urgentie (voor uitvoering) van het advies is groot. Nederland heeft een

achterstand in te lopen omdat niet wordt voldaan aan de huidige geldende

normen. Bovendien zijn de normen achterhaald en moeten naar boven

worden bijgesteld. Daarnaast verandert het klimaat snel, stijgt de zeespiegel

waarschijnlijk sneller dan aangenomen en neemt de (extreme) variatie in

rivierafvoeren naar verwachting toe. Het economisch, maatschappelijk en

natuurlijk belang van Nederland is groot en groeit verder; een dijkdoorbraak

heeft zeer ontwrichtende gevolgen voor heel Nederland.

De Deltacommissie meent dat er rekening moet worden gehouden met een

vertegenwoordigen de mogelijke bovengrenzen; het is verstandig om hiermee

rekening te houden, zodat de besluiten die worden genomen en de maatregelen

die worden getroffen voor lange tijd houdbaar zijn tegen de achtergrond van

wat Nederland mogelijk te wachten staat.

De temperatuurstijging en veranderende luchtcirculatie leiden voor de Rijn

en de Maas tot afnemende zomer- en toenemende winterafvoeren. Voor de

Een stijgende zeespiegel, afnemende rivierafvoeren in de zomer, langduriger

droogteperioden en indringend zout water via de rivieren en het grondwater

zetten de zoetwatervoorziening van het land onder druk. Dit leidt tot

schadelijke gevolgen voor de drinkwater-voorziening, landbouw, scheepvaart

en (koel)water gerelateerde economische sectoren.

Wetenschappelijke basis

De Deltacommissie heeft zich wetenschappelijk laten adviseren op een aantal

aspecten die mede de basis hebben gevormd van het advies. In hoofdlijn zijn

dit de bevindingen van een groep van (inter)nationale deskundigen (onder

andere) uit het IPCC-circuit en die van Nederlandse experts op het gebied van

waterveiligheid en -beheer. De groep (inter)nationale deskundigen heeft de

laatste inzichten over klimaatscenario’s aangevuld en heeft nieuwe schattingen

van de extremen gegeven.

Kosten

wordt voor de waterveiligheid zandsuppletie aan de kust toegepast. Als deze

zandsuppletie wordt vergroot om de Hollandse en Zeeuwse Noordzeekust met

per jaar.

Twaalf aanbevelingen voor de toekomst

Op zo’n lange termijn is deze afhankelijk van de nationale, Europese en

mondiale ontwikkelingen. Op de korte en middellange termijn ontkomen we

niet aan het doen van concrete aanbevelingen, omdat actie nu noodzakelijk is

voor het verhogen van het veiligheidsniveau. De Deltacommissie heeft daarom

twaalf aanbevelingen voor de korte en middellange termijn geformuleerd die

hier in sterk verkorte versie zijn opgenomen.

Indicatie extra kosten per jaar

[miljard euro]

Periode Gemiddeld

2010 - 2050 2050 - 2100 2010 - 2100

aan de kust voor andere functies

1,3 tot 1,9 1,2 tot 1,8 1,2 tot 1,8

Aanbeveling 1

Veiligheidsniveau

Aanbeveling 2

Nieuwbouwplannen

Aanbeveling 3

Buitendijkse gebieden

Aanbeveling 4

Noordzeekust

Aanbeveling 5

Waddengebied

Aanbeveling 6

Zuidwestelijke delta:

Oosterschelde

Aanbeveling 7

Zuidwestelijke delta:

Westerschelde

Aanbeveling 8

Zuidwestelijke delta:

Krammer–Volkerak Zoommeer

De huidige veiligheidsniveaus van alle dijkringen moeten met een factor 10 verbeterd worden.

Hiertoe moeten de normen zo snel mogelijk (2013) worden vastgesteld. D aar waar meer

veiligheid gewenst is, is het concept van de Deltadijk veelbelovend (deze dijken zijn of zo hoog,

of zo breed of zo sterk dat de kans op een plotselinge en oncontroleerbare overstroming vrijwel

nihil is). Gelet op specifieke of plaatselijke omstandigheden is maatwerk hierbij het devies.

Maatregelen voor de verhoging van het veiligheidsniveau moeten voor 2050 zijn gerealiseerd.

De veiligheidsniveaus moeten met regelmaat geactualiseerd worden.

De keuze van wel of geen nieuwbouw op fysisch ongunstige locaties moet gebaseerd zijn op

een kosten-batenanalyse. Hierin moeten huidige en toekomstige kosten voor alle partijen zijn

berekend. De kosten als gevolg van lokale besluiten moeten niet op een andere bestuurslaag of

de samenleving als geheel worden afgewenteld, maar gedragen worden door degenen die ervan

profiteren.

Nieuwe ontwikkelingen in buitendijkse gebieden mogen de afvoercapaciteit van de rivier

en toekomstige peilopzet van meren niet belemmeren. Bewoners/gebruikers zijn zelf

verantwoordelijk voor het treffen van gevolgbeperkende maatregelen. De overheid heeft een

faciliterende rol op het gebied van voorlichten, informeren en waarschuwen.

Bouwen met de natuur. Voor de kust van Zeeland, Holland en de Waddeneilanden wordt de

kustveiligheid op orde gehouden door het suppleren van zand, eventueel met verlegging van de

stroomgeulen. De suppleties moeten zodanig worden uitgevoerd dat de kust de komende eeuw

kan aangroeien. Dit levert grote maatschappelijke meerwaarde op.

Op korte termijn moeten zandwinlocaties gereserveerd worden. Ook moet onderzocht worden

hoe deze grote volumes ecologisch, economisch en energetisch zo efficiënt mogelijk kunnen

worden gesuppleerd.

Blijven suppleren - afhankelijk van de zeespiegelstijging met meer of minder zand.

De zandsuppleties langs de Noordzeekust dragen bij aan het meegroeien van het Waddengebied.

Het voortbestaan van de Waddenzee zoals wij die nu kennen, is echter niet

vanzelfsprekend. De ontwikkelingen moeten in internationale context worden geobserveerd en

geanalyseerd.

De bescherming van de eilandpolders en de kust van Noord-Nederland moet gewaarborgd

blijven.

De Oosterscheldekering voldoet aan de eisen. Het nadeel van de kering is de beperking van

de getijdenwerking en het verlies van intergetijdengebieden. Met zandsuppleties van buiten

(bijvoorbeeld uit de Voordelta) wordt dit bestreden.

De levensduur van de Oosterscheldekering wordt verlengd. Dit is mogelijk tot het niveau van een

zeespiegelstijging van ongeveer 1 m (op zijn vroegst rond 2075). Als de Oosterscheldekering

niet meer voldoet, wordt naar een oplossing voor de veiligheid gezocht waarbij de

getijdendynamiek in de Oosterschelde grotendeels wordt teruggebracht.

Deze moet open blijven om het waardevolle estuarium en de vaarroute naar Antwerpen te

behouden. Veiligheid moet op peil worden gehouden door dijkversterking.

Het Krammer-Volkerak Zoommeer samen met de Grevelingen en eventueel de Oosterschelde

inrichten voor de tijdelijke berging van het overtollig rivierwater van Rijn en Maas.

Een zoet-zoutgradiënt (een natuurlijke overgang tussen zoet en zout water) voor dit gebied

is een goede oplossing voor het waterkwaliteitsprobleem en kan nieuwe ecologische kansen

bieden. In dat geval moet er een alternatieve zoetwatervoorziening komen.

Tot 2050

Na 2050

Tot 2050

Na 2050

Tot 2050

Na 2050

Tot 2050

Daar waar dit kosteneffectief is, moeten nu al maatregelen worden genomen voor afvoeren van

18.000 m3/s voor de Rijn en 4.600 m3/s voor de Maas. In dit licht is het noodzakelijk overleg

maatregelen op elkaar kunnen worden afgestemd. Ook moet ruimte worden gereserveerd

en zonodig gronden worden aangekocht zodat het riviersysteem in staat is de 18.000 m3/s

Rijnwater en 4.600 m3/s Maaswater veilig te kunnen afvoeren.

Voltooiing van maatregelen zodat de Rijn 18.000 m3/s en de Maas 4.600 m3/s kunnen

verwerken.

Een ‘afsluitbaar open’ Rijnmond biedt goede vooruitzichten voor de combinatie van de functies

veiligheid, zoetwatervoorziening, stedelijke ontwikkeling en natuur. De extreme afvoeren van de

Rijn en Maas moeten dan via de Zuidwestelijke delta worden afgevoerd.

Het water voor West-Nederland moet via het IJsselmeer worden aangevoerd. De infrastructuur

hiervoor moet worden aangepast. Er moet ruimte komen voor lokale berging in diepe droogmakerijen.

Nader onderzoek naar de ‘afsluitbaar open’ Rijnmond moet op korte termijn starten.

Het peil van het IJsselmeer wordt met maximaal 1,5 m verhoogd. Daarmee kan tot na 2100

onder vrij verval worden gespuid op de Waddenzee. Het peil van het Markermeer wordt

niet verhoogd. Het IJsselmeer behoudt zijn strategische functie als zoetwaterreservoir voor

Noord-Nederland, Noord-Holland en, vanwege de dieper indringende zouttong in de Nieuwe

Waterweg, voor West-Nederland.

Uitvoer van de maatregelen om de peilstijging te realiseren, kan geleidelijk gebeuren. Gestreefd

moet worden naar een zo groot mogelijke zoetwatervoorraad rond 2050. Onderzocht moet

worden welke maatregelen nodig zijn om de inrichting van de benedenloop van de IJssel en het

Zwarte Water aan te passen aan een verhoging van het IJsselmeerpeil met 1,5 m.

Afhankelijk van de gefaseerde aanpak zijn nog maatregelen nodig om tot een peilstijging van

1,5 m te komen.

1. D e politiek-bestuurlijke organisatie voor onze waterveiligheid dient te worden versterkt door:

uitvoering (ministeriële stuurgroep met MP als voorzitter, V&W-bewindspersoon politiek

verantwoordelijk, de deltaregisseur voor samenhang en voortgang, regionale bestuurders

voor invulling en realisatie van de (afzonderlijke) regionale opgaven);

2. D e financiële middelen dienen zeker te worden gesteld door:

de) aardgasbaten;

onttrekking van financiële middelen uit het fonds.

verankeren binnen het huidige staatsbestel en de huidige wet- en regelgeving.

Hierin moet in ieder geval worden opgenomen het Deltafonds en de voeding ervan; taken

opgesteld; regelingen voor strategische grondverwerving, schadevergoeding voor nadelen

en onttrekking geldelijke voordelen die ontstaan door realisatie van maatregelen uit het

Aanbeveling 9

Rivierengebied

Aanbeveling 10

Rijnmond

Aanbeveling 11

IJsselmeergebied

Aanbeveling 12

Politiek-bestuurlijk,

juridisch en financieel

Tot 2050

2050 - 2100

Tot 2050

Tot 2050

Na 2050

Bijlagen:

De Deltacommissie heeft de opdracht gekregen strategieën in beeld te

brengen voor een toekomstgerichte kustontwikkeling, voor de lange termijn

kwaliteit. Het kabinet heeft de Deltacommissie daarbij uitgenodigd

nadrukkelijk te kijken naar innovatieve maatregelen om de kust te versterken

en de interactie met de verhoogde rivierafvoeren in de adviezen mee te nemen.

De commissie is daarnaast gevraagd een bredere afweging te maken dan één

die louter kijkt naar de gevolgen voor de veiligheid: waar is synergie mogelijk

tussen waterveiligheid en andere maatschappelijke functies als wonen en

werken, zoetwatervoorziening, natuur, recreatie, landschap, infrastructuur en

energie.

Afbakening opdracht

Voor de geografische en inhoudelijke afbakening van haar opdracht heeft de

commissie zich de vraag gesteld: hoe ‘breed’ is de kust, zowel in fysieke zin als

waar het gaat om de samenhang met andere functies. De commissie ziet de kust

breed: zij omvat zowel de zee en de kustzone als het laaggelegen achterland,

inclusief de interactie met de rivieren en het IJsselmeer, en met inbegrip van

de interactie met grensoverschrijdende aspecten van rivieren en kustzone (zie

economisch in hoge mate om één systeem gaat.

Voor de inhoudelijke afbakening sluit de commissie aan bij het in het

instellingsbesluit genoemde belang van de samenhang tussen waterveiligheid en

andere maatschappelijke belangen en waarden. ‘Waterveiligheid’ wordt door

de commissie daarom beschouwd als een integrale opgave, die de bescherming

tegen overstromen en wateroverlast omvat, maar ook het veiligstellen van

de zoetwatervoorziening en het behoud van estuaria. Het advies van de

commissie gaat vooral over het hoofdsysteem, maar hangt samen met en

werkt door naar de ruimtelijke inrichting van heel Nederland. De bestuurlijke

verantwoordelijkheden, het juridisch instrumentarium en de financiële

zekerstelling vormen dan ook een wezenlijk onderdeel van het advies.

De commissie aan het werk

De Deltacommissie bestaat uit negen leden: de heer prof. dr. C.P. (Cees)

Veerman (voorzitter), mevrouw ir. I.M. (Ineke) Bakker, de heer dr. J.J.

(Jaap) van Duijn, mevrouw prof. dr. ir. L.O. (Louise) Fresco, de heer ir. A.P.

(Andries) Heidema, de heer prof. dr. P. (Pavel) Kabat, mevrouw T. (Tracy)

Metz, de heer ing. Jac. G. (Koos) van Oord MBA en de heer prof. dr. ir. M.J.F.

(Marcel) Stive. De commissie is bijgestaan door een secretariaat onder leiding

van de secretaris van de commissie, de heer ir. B.W.A.H. (Bart) Parmet.

De commissie heeft tienmaal plenair vergaderd, waarvan enkele keren

meerdaags. Daarnaast zijn binnen de commissie subcommissies gevormd,

die zich hebben gericht op de uitwerking van specifieke onderdelen van de

opdracht: het fysisch systeem, de gebruiksfuncties, toekomstscenario’s, en

bestuurlijke, juridische en financiële aspecten.

Waterveiligheid is een onderwerp dat de hele samenleving raakt en waarbij

veel burgers zich persoonlijk betrokken voelen. De commissie heeft gemerkt

dat het gevoel van urgentie dat bij haarzelf leeft, breed wordt gedeeld. Zij heeft

zich door de opvattingen en creatieve ideeën van veel mensen uit verschillende

hoeken van de samenleving laten inspireren en verrijken. De commissie heeft

veel spontane reacties gekregen, waaruit blijkt dat de problematiek breed

gedragen wordt. Zij heeft zich op nationaal en regionaal niveau uitvoerig laten

informeren door bestuurders, maatschappelijke organisaties en experts over

de door hen onderkende opgaven en de bij hen levende ideeën. Zo kreeg de

commissie niet alleen een beeld van de uitdagingen op nationaal niveau, maar

ook een indruk van de uitdagingen, mogelijkheden en oplossingsrichtingen die

regionaal worden gevoeld en beleefd.

is later een ‘jonge Deltacommissie’ ontstaan, zie het achtergrondrapport

met ideeën voortkomend uit dit initiatief). De internationale dimensie van

de opdracht heeft ertoe geleid dat er ook op verschillende niveaus met onze

en ideeën heeft plaatsgevonden tijdens bilaterale gesprekken, workshops en

werkbezoeken.

Daarnaast zijn een postbus en een website opengesteld en ook is enkele keren in

de pers aandacht gevraagd voor de vraagstukken waarover de commissie zich

heeft gebogen.

De commissie heeft haar analyses en aanbevelingen ook wetenschappelijk

onderbouwd en getoetst door bij experts, kennisinstituten, nationale planbureaus,

departementen, uitvoeringsorganisaties, enzovoorts te rade te gaan.

Voor een aantal meeromvattende vraagstukken is de benodigde informatie

aangereikt in de vorm van studies; deze zijn als achtergrondrapporten bij

De commissie is alle personen en instanties die gevraagd en ongevraagd advies

hebben gegeven en hun kennis hebben gedeeld zeer erkentelijk voor hun inbreng

en betrokkenheid.

Resultaat

Het advies reikt naar een verre toekomst, waarvan nog erg ongewis is hoe deze

eruit zal zien. Maar er moet nu al doelbewust naar die toekomst toe worden

gewerkt. De commissie levert daarvoor geen kant-en-klare blauwdruk, maar

wijst een duidelijke richting aan die ruimte laat voor nadere en latere invulling.

Zij doet voorstellen voor institutionele kaders die waarborgen bieden opdat de

noodzakelijke besluiten op tijd en op het juiste niveau genomen kunnen worden

en er voldoende middelen beschikbaar zijn voor de gevraagde investeringen. De

commissie is concreter in haar aanbevelingen voor de korte dan voor de lange

termijn. Daarmee wordt ruimte geschapen voor mogelijk afwijkende scenario’s

en toekomstverwachtingen.

Er zijn problemen en opgaven die we het hoofd moeten bieden, zeker, maar

bovenal zijn er kansen, mogelijkheden en nieuwe perspectieven.

2. D e Europese Commissie heeft adaptatie voor

klimaatverandering nadrukkelijk op haar agenda

staan. Op dit moment wordt een Witboek

voorbereid dat naar verwachting in het vierde

kwartaal van 2008 zal worden uitgebracht.

en in elkaar overgaan, is voor Nederland van onomstreden waarde; de

leefbaarheid van onze delta is nooit vanzelfsprekend. Behoud en ontwikkeling

hiervan vereisen een continue inspanning, het werk is nooit af. Het realiseren

van deze opgave biedt grote kansen voor het creëren van extra ruimtelijke

kwaliteit.

De waarden van de delta

Direct achter de kust, in het laaggelegen deel van Nederland, wonen de meeste

mensen en ligt het zwaartepunt van de Nederlandse economie. In het deel van

Nederland dat door dijken en duinen langs de kust en de grote rivieren wordt

aan of nabij de Noordzee, vormen vitale knooppunten in de internationale

vervoernetwerken en zijn tegelijk belangrijke vestigingsfactoren voor industrie

en dienstverlening.

Dit zijn belangrijke redenen waarom Nederland hoge normen voor

bescherming tegen hoog water hanteert. De gevolgen van een overstroming

overstromingsscenario’s door de minister van Binnenlandse Zaken en

dan zal deze niet alleen veel mensen treffen en tot ernstige maatschappelijke

ontwrichting leiden, maar ook onmiddellijk zware repercussies op de

investeringsbeslissingen van het internationale bedrijfsleven hebben.

De Noordzee, het Waddengebied en de Westerschelde vormen de meest

natuurlijke en dynamische ‘landschappen’ van Nederland. Landschapsvormende

processen kunnen hier vaak nog betrekkelijk ongestoord hun gang

gaan. Terecht is Nederland dan ook zuinig op de natuurlijke en landschappelijke

waarden van de kust – waarden die (inter)nationaal erkend en verankerd zijn,

onder meer door aanwijzing van grote delen van de kust als behorend tot de

De Noordzee, de Waddenzee, het IJsselmeer en de andere grote wateren

ontlenen hun betekenis in belangrijke mate aan de grote natuurwaarden die ze

herbergen als broed-, trek- en overwinteringsgebied van vogels, als leefgebied

voor zeezoogdieren, schelpdieren en waterflora en als kraamkamer voor vissen.

Door het CBS is in 19971 een

schatting gegeven van het nationaal

vermogen. De uitkomst was dat het

nationaal vermogen vijf keer het

nationaal inkomen bedroeg. Hierbij

waren ecologische, landschappelijke

en culturele (LNC ) waarden niet in

beschouwing genomen. De CBSdefinitie

volgend zou het nationaal

vermogen op dit moment zo’n

2750 miljard euro bedragen2. Omdat

naar schatting 65% van dit vermogen

in overstroombaar gebied ligt, is het

vermogen dat potentieel bedreigd

wordt ordegrootte 1800 miljard euro.

Dit kan gezien worden als een indicatie

voor het ‘te verzekeren bedrag’ voor

waterveiligheid.

De potentiële economische schade

als gevolg van overstromingen is door

RIVM (2004) voor alle dijkringen samen

geschat. De middenwaarde tussen

de schattingen van de onder- en

bovengrenzen van de schade is het

hoogst voor Zuid- en Noord-Holland,

Friesland en Groningen en enkele

dijkringgebieden langs Rijn en Maas:

tussen de 10 en 50 miljard euro per

dijkringgebied.

Nieuwe berekeningen tonen aan dat in

de praktijk de (grote) dijkringgebieden

nauwelijks of nooit helemaal zullen

vollopen, waardoor verschillen in de

locatie waar de dijk doorbreekt tot

grote verschillen in de economische

schade leiden. De omvang van

de schade die een overstroming

veroorzaakt, is onder meer afhankelijk

van de grootte van het ondergelopen

gebied, de waterdiepte in het

ondergelopen gebied en de duur

van de overstroming. Uitgaand van

differentiatie van de waterdieptes per

dijkring (zie ministerie BZK, 2008:

www.risicokaart.nl), en rekening

houdend met het overstroomde

oppervlak per dijkring, hebben Aerts

et al (2008) de potentiële economische

schade als gevolg van overstromingen

voor alle dijkringen samen nu op

ongeveer 190 miljard euro geraamd.

Het betreft hier een combinatie van

directe en indirecte schade. Voor 2040

neemt - bij een zeespiegelstijging van

24 tot 60 cm - de potentiële schade toe

tot ongeveer 400 à 800 miljard euro als

er geen maatregelen worden genomen.

Bij 150 cm zeespiegelstijging in 2100

kan, als er geen maatregelen worden

genomen, de potentiële schade

oplopen tot 3700 miljard euro.

De bepalende factoren voor het

berekenen van de toekomstige

potentiële schade zijn de economische

groei in combinatie met de indirecte

schade. De methodieken om deze

berekeningen uit te voeren, gaan nog

met veel onzekerheden gepaard.

Aanvullend onderzoek moet beter

inzicht geven in de mogelijke omvang

van indirecte schade als gevolg van

een overstroming, bijvoorbeeld door

bedrijfsuitval, stagnatie van toelevering

van goederen, etc.

Vóór de ramp met de orkaan Katrina

in New Orleans werd de potentiële

schade daar op 16,8 miljard US$

geschat. Na de ramp blijkt alleen

de directe schade aan woningen,

overheidsgebouwen en publieke

infrastructuur al 27 miljard US$ te

bedragen3.

2. Bruto Nationaal Product van Nederland in 2007 was

550 miljard euro.

3. I nteragency Performance Evaluation Taskforce

Executive summary and Overview, 2008.

Potentiële economische schade

Kortom: onze delta - de kust en haar achterland - herbergt een grote rijkdom

aan economische, ecologische en maatschappelijke waarden; een rijkdom

waarvan het ondenkbaar is dat Nederland deze zou willen prijsgeven.

Het water dringt op

De veiligheidsopgave is nu al urgent op een groot aantal plaatsen en zal met

een hogere zeespiegel, een grotere variatie in rivierafvoeren, en een groeiend

beschermwaardig belang alleen nog maar groter worden.

De huidige Nederlandse veiligheidsnormen zijn afgeleid van het werk van

de vorige Deltacommissie en dateren uit de jaren zestig. Sindsdien zijn de

te beschermen belangen enorm toegenomen: actualisering van de normen

van de vorige Deltacommissie levert voor meerdere dijkringen hogere

oordeel’. Bovendien is het van belang dat wij ons realiseren dat er voor de

afzienbare toekomst in de laaggelegen delen van Nederland op grote schaal

Er liggen daardoor tegelijkertijd op de korte termijn al veel uitdagingen om

kansen te benutten.

Klimaatscenario’s 2006

Dát de aarde opwarmt, deels als gevolg van de toenemende emissie van

broeikasgassen, en dat deze opwarming gevolgen zal hebben voor de

zeespiegelhoogte en voor het weer, is inmiddels vrijwel onomstreden. Wel

is er nog veel onzekerheid over de mate waarin en de snelheid waarmee

klimaatverandering plaatsvindt en over de omvang van de consequenties ervan.

In de onderscheiden scenario’s stijgen in Nederland de gemiddelde zomeren

droogteproblematiek neemt door een hogere verdamping en veranderde

de Nederlandse kust uitgewerkt. In een ‘lage temperatuur scenario’ (‘gematigd’-

De Deltacommissie wil haar advies baseren op de meest recente wetenschappelijke

inzichten ten aanzien van een plausibele bovengrens voor de

mondiale en regionale zeespiegelstijging, verandering van de stormcondities

boven de Noordzee en neerslagveranderingen die leiden tot veranderingen

in afvoeren van grote rivieren. De commissie heeft daarom aanvullend

Er is een verband tussen wereldwijde

temperatuurstijging en de verwachte

stijging van de zeespiegel. De toename

van de temperatuur wordt veroorzaakt

door emissies van broeikasgassen,

met als belangrijkste bron het gebruik

van de fossiele brandstoffen. Op dit

moment ligt de concentratie van CO2

in de atmosfeer rond 385 ppm. Hoe

zich deze concentratie in de toekomst

gaat ontwikkelen, hangt mede af van

toekomstige sociaal-economische

ontwikkelingen, politieke afspraken en

van terugkoppelingen in het fysieke

klimaatsysteem. Een temperatuurstijging

van rond 6 °C in 2100 zal volgens

het IPCC kunnen optreden als de

atmosferische CO2-concentratie rond

2100 toeneemt tot een waarde van rond

de 750 ppm.

Het A1FI-scenario van IPCC, dat de

Deltacommissie heeft gebruikt als

randvoorwaarde voor berekeningen/

schattingen van enkele belangrijke

componenten van zeespiegelstijging

in 2100/2200, geeft een goed beeld

van algemene sociaal-economische

ontwikkelingen die tot een dergelijke

toename zouden kunnen leiden.

De belangrijkste reden waarom dit

scenario tot heel hoge emissies leidt,

is dat de investeringen in nieuwe

technologie zich concentreren op

fossiele energie als de drijvende kracht

van de wereldeconomie, inclusief het

gebruik van de overvloedig aanwezige

kolenvoorraden en onconventionele

olievoorraden in teerzanden en

olieschalies, met hoge CO2-emissies

per eenheid energieverbruik. Het effect

hiervan op emissies is groter dan dat

van verbeteringen van de energieefficiëntie.

Dat dit scenario realistisch is,

mag blijken uit het feit dat de werkelijke

emissies sinds 2000 in lijn zijn, of zelfs

hoger uitkomen dan deze IPCC A1FIscenario’s1.

Tegelijkertijd moet worden

aangetekend dat de verbeteringen in het

reduceren van CO2-emissies bij gebruik

van kolen als ook de CO2-opslag zich snel

ontwikkelen. Op dit moment is het moeilijk

om het totale effect van technologische

verbeteringen aan te geven.

Volgens het Klimaatverdrag van

UNFCC moeten de concentraties

van broeikasgassen in de atmosfeer

worden gestabiliseerd op een niveau dat

natuurlijke aanpassing van ecosystemen

en duurzame ontwikkeling mogelijk

laat en de voedselproductie niet in

gevaar brengt. Er is op dit moment

geen politieke overeenstemming over

het bijbehorende stabiliseringniveau,

maar de Europese Unie heeft als doel

van klimaatbeleid afgesproken dat de

mondiale temperatuur wereldwijd (ten

opzichte van het pré-industriële niveau)

met niet meer dan 2 oC mag stijgen. Dit

komt overeen met een stabiliseringniveau

van tussen 450 ppm en 550 ppm CO2 in

2100 en vereist volgens de huidige stand

van de kennis enorme inspanningen tot

mondiale emissiereducties in 2100 in de

orde van 80% ten opzichte van het jaar

2000. Ter vergelijking: het Kyotoprotocol

beoogt een gemiddelde mondiale

reductie in 2012 van 5,2% ten opzichte

van de emissieniveau in 1990.

1. Raupach, M. et al. Global and regional drivers of

accelerating CO2 emissions. Proceedings of the

National Academy of Sciences of the United States

of America. Vol. 104, no. 24, 2007.

Broeikasgassen, temperatuurstijging en zeespiegel

onderzoek laten uitvoeren om de recentste informatie over klimaatscenario’s

nationale en internationale klimaatdeskundigen, waaronder enkele auteurs

van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), heeft daartoe in

opdracht van de Deltacommissie aanvullende scenario’s gemaakt op de IPCC

van scenario’s voor zeespiegelstijging onder meer gebruik gemaakt van de

temperatuurstijging zoals die wordt berekend door IPCC op basis van het

zijn er schattingen gemaakt van mogelijke klimaatontwikkelingen in het jaar

Hogere zeespiegel

aannames gemaakt voor deze scenario’s, betekent dit dat er aan het einde van

langs de kust van Nederland, veroorzaakt door glaciale isostatie en compactie

wereldwijd rekening gehouden worden met een maximale zeespiegelstijging

en over de ontwikkeling van het landijs op Groenland en Antarctica zijn op

deze lange termijn dermate groot dat een vertaling van dit bovenscenario naar

de Nederlandse kust uitsluitend als indicatief beschouwd moet worden. Tot

van zeespiegelstijging en het feit dat een grote versnelling van dit tempo op

een tijdschaal van enkele tientallen jaren onwaarschijnlijk is. Voorbij het jaar

dat dit proces als gevolg van het lang doorwerkende effect van hogere gehaltes

De Deltacommissie concludeert dat volgens de jongste inzichten de bovengrens

aangenomen. Naarmate de inzichten zich verder ontwikkelen, blijkt er een

opgaande trend in de schattingen waarneembaar.

behoeven op dit moment voor de korte termijn nog niet herzien te worden.

Maar er is, gelet op de trend van de schattingen, wel reden de voorgenomen

maatregelen tijdig, onverkort en toekomstvast uit te voeren. Het is zaak de

kennis over de ontwikkeling van de zeespiegel goed op peil te houden en het

beleid steeds aan de laatste inzichten te toetsen en aan te passen, met andere

Voor een klimaatbestendige strategie voor de waterveiligheid moet rekening

worden gehouden met de mogelijkheid dat dergelijke hoge stabiliseringniveaus

niet gehaald worden. Ook als het lukt de concentraties van broeikasgassen op

mogelijke bovengrens voor het einde van deze eeuw hanteert.

Groeiend zandtekort

Voor de Nederlandse delta betekent de relatieve zeespiegelstijging -geologisch

gezien- dat er voortdurend behoefte is aan afzetting van zand: blijft de aanvoer

van zand achter dan ontstaat er een zandtekort. De Nederlandse kust ontvangt

vandaag de dag netto vrijwel geen zand meer vanuit de zee en rivieren. Het

zandtekort in het samenhangende systeem van Noordzeekust, Waddenzee,

Wind en storm

De klimaatmodellen laten een lichte toename van de hoogste daggemiddelde

windsnelheid per jaar zien. De sterkte van de zware stormen, voornamelijk

uit zuidwestelijke richtingen, die minder dan eens per jaar voorkomen, neemt

boven Noordwest-Europa eveneens licht toe.

op dit moment geen duidelijke uitspraken worden gedaan. Nader onderzoek

op basis van bestaande tijdreeksen en met projecties waarbij gebruikt

wordt gemaakt van de data gegenereerd door meervoudige applicaties van

verschillende (klimaat)modellen, wordt door de commissie zinvol geacht.

Meer water door Rijn en Maas

De temperatuurstijging en veranderde luchtcirculatie leiden in de genoemde

nu nog als zeldzaam gelden, normaal worden. Zo is er nu nog een kans van

de beschikbare klimaatmodellen geen zinvolle invulling van scenario’s worden

gegeven.

Bij extreem hoge rivierafvoeren zullen in Duitsland grootschalige overstromingen

optreden: de hoogte van de waterkeringen is daar zodanig dat bij

gezamenlijke studie van Rijkswaterstaat, de provincie Gelderland en Nordrhein-

Westfalen is berekend dat voor de Rijn bij Lobith bij een potentiële afvoer van

De maatgevende afvoer van de Maas is gebaseerd op een kans van

maatregelen in Frankrijk, België en Duitsland tot substantiële afname van de

Rekening houden met de (plausibele) bovengrens van klimaatscenario’s

Het is niet waarschijnlijk dat de geschetste maximale waarden in de genoemde

jaren daadwerkelijk overschreden worden. Belangrijker vindt de commissie dat

de trend onmiskenbaar is: de zeespiegel zal stijgen, ook al is nu nog niet met

zekerheid te voorspellen op welk moment tot welk niveau. Zeker is wel dat de

eerste problemen in ons watersysteem zich al voordoen ruimschoots voordat de

maximaal voorspelde stijgingen van zeespiegel en rivierafvoeren optreden. De

besluiten die worden genomen en de maatregelen die worden getroffen, moeten

houdbaar zijn tegen de achtergrond van wat Nederland mogelijk te wachten

staat. Voorkomen moet worden dat toekomstige generaties voor voldongen

feiten worden geplaatst als de gevolgen van klimaatverandering groter zijn

dan we nu willen en kunnen onderkennen. De Deltacommissie houdt daarom

rekening met de bovengrenzen van klimaatscenario’s en de effecten voor

zeespiegel en rivierafvoer, zoals hierboven is beschreven.

Hogere temperaturen en zoetwatertekorten

Wanneer de zeespiegel stijgt en het zoute water verder landinwaarts de rivieren

oprukt en de bodem binnendringt, komt de zoetwatervoorziening in het

westen van het land in gevaar. De land- en tuinbouw en andere economische

sectoren zullen de schade hiervan ondervinden. Het gaat om twee bedreigingen:

verzilting en - in warme, droge zomers – een tekort aan beschikbaar zoet water.

In het ‘extreemste’ KNMI-scenario kan er rond de volgende eeuwwisseling in

een gemiddeld jaar een watertekort ontstaan vergelijkbaar met het tekort in

Hogere temperaturen en de genoemde bedreigingen voor de zoetwatervoorziening,

leiden ertoe dat de omstandigheden voor dier- en plantsoorten in

Nederland zo sterk zullen veranderen dat onze natuur naar verwachting (deels)

een geheel ander karakter krijgt. Sommige soorten en bepaalde ecosystemen

kunnen zich onder de veranderende omstandigheden niet handhaven; andere

soorten, die hier in het verleden niet konden gedijen, zullen zich juist in onze

regionen kunnen en willen vestigen. Dit zal consequenties voor het natuurbeleid

moeten hebben; een beleid gericht op de bescherming van nu voorkomende

soorten zal onder invloed van de klimaatverandering vermoedelijk niet vol te

houden noch wenselijk zijn.

Ook de land- en tuinbouw zal met veranderingen te maken krijgen door

de hogere temperaturen, wisselende beschikbaarheid van zoet water of het

voorkomen van zout in de bodem en het grondwater. Klimaatverandering

is voor de voedselproductie niet per se een bedreiging. Integendeel: er

ontstaan ook nieuwe kansen voor Nederland om ook op de lange termijn

een belangrijke voedselleverancier te blijven, mits voldoende geïnvesteerd

wordt en de agrarische wetenschap er in slaagt om tijdig de kennis en kunde

te ontwikkelen die nodig zijn om adequaat in te spelen op veranderende

productieomstandigheden.

Door de hoge temperaturen kunnen waterkwaliteitsproblemen optreden. Door

voor een goede waterkwaliteit, ook met een hogere temperatuur, aanzienlijk

verbeteren. Dat levert daarmee een goede basis voor klimaatbestendigheid op

dit punt. Bij hogere temperaturen wordt koelwater voor energieopwekking een

groter probleem. De sector heeft echter voorzieningen getroffen om hier op

korte termijn zo goed mogelijk mee om te kunnen gaan.

Nederland niet ingericht op klimaatverandering

De klimaatverandering stelt Nederland voor grote aanpassingsopgaven die

niet zonder consequenties kunnen blijven voor de inrichting van ons land. De

ruimtelijke ordening zal moeten inspelen op de andere leefomstandigheden die

voor mens en natuur ontstaan; ook in tijden van klimaatverandering moet

ons land aangenaam bewoonbaar blijven. Dit betekent dat er onder alle omstandigheden

ruimte moet zijn voor wonen, werken, verplaatsen, voedselproductie,

energieopwekking, recreatie, natuur, etc.; waar mogelijk door deze

functies op een slimme manier met elkaar te combineren. Water is daarbij een

belangrijk ordenend principe; in de toekomst zal dit nog sterker het geval zijn.

Als geen aanvullende maatregelen worden genomen, zullen de overstromingskansen

toenemen en komt de zoetwatervoorziening onder druk te staan. Hierbij

is het besef van de samenhang tussen de verschillende elementen van het watersysteem

wezenlijk: in onze waterrijke delta hangt alles met alles samen. De

van de Waal en/of van de IJssel vergroot moeten worden. Meer rivierwater in

combinatie met zeespiegelstijging heeft consequenties voor de bescherming

tegen hoogwater van ‘kritische’ plaatsen, zoals de Drechtsteden en Rotterdam,

maar ook voor de inrichting van het rivierengebied (waar is bijvoorbeeld nog

woningbouw mogelijk en in welke vorm) en voor de berging van zoet water

in het IJsselmeer en eventueel in de Zeeuwse en Zuid-Hollandse delta. Stijging

van de zeespiegel dwingt tot aanpassing van de grote waterkeringen. Zulke

aanpassingen blijven niet zonder gevolgen voor de natuurlijke processen in en

ecologische waarden van de estuariene milieus. Zij werken daarnaast door naar

de economische sectoren die van deze milieus afhankelijk zijn (toerisme, visserij,

etc.).

Bij het ontwerp van de stormvloedkeringen in Oosterschelde en Nieuwe

Waterweg is destijds rekening gehouden met een zeespiegelstijging van

gaat, moeten deze stormvloedkeringen vervangen of aangepast worden. De

sluitfrequentie van de Maeslantkering (Nieuwe Waterweg) kan tussen de

met een hoge rivierafvoer, betekent dit dat het rivierwater tijdelijk niet vrij kan

de frequentie toeneemt waarmee buitendijks gebied overstroomt. Ook groeit

het oppervlak dat dan onder water komt te staan. Verder zullen, wanneer

aanpassingen aan de waterkeringen uitblijven, de overstromingskansen

zeespiegelstijging zorgt in deze regio voor een vertienvoudiging van die

Het huidige rivierverruimingsprogramma van de Rijntakken is gericht op

belangrijk dat deze capaciteitsvergroting daadwerkelijk gerealiseerd wordt. De

kunnen verwerken.

Lagere rivierafvoeren in de zomer kunnen problemen voor de zoetwaterinname

in het meest extreme scenario voor de waterinnamepunten bij Bernisse (nabij

Hellevoetsluis/Spijkenisse) en bij Gouda al bijna de helft van het jaar gestaakt

geleden in gang gezet door inpolderingen en droogmakerijen en gaat tot op de

dag van vandaag gestaag door. Een hogere zeespiegelstand ten opzichte van het

land betekent dat zoute kwel zal toenemen.

Door een hogere zeespiegel moet polder- en boezemwater over een steeds

grotere hoogte weggepompt worden naar de Noordzee of de daarmee in

verbinding staande zeearmen en estuaria. Daar komt bij dat naar verwachting

vaker hogere piekneerslagen zullen optreden. Deze combinatie van ontwikkelingen

combinatie van pompen en/of peilopzet, is dan nodig.

Voor de Oosterschelde is berekend dat wanneer er geen maatregelen worden

genomen, het areaal slikken en schorren (kwelders) dramatisch zal afnemen.

Oorzaak hiervan is de aanleg van de stormvloedkering, waardoor dit estuarium

voor sedimenttransport praktisch van de zee is afgesloten. De verwachte zeespiegelstijging

versterkt dit proces. Zonder ingrijpen zullen over enkele decennia

de platen en slikken in de Oosterschelde naar verwachting gehalveerd zijn:

Door de zeespiegelstijging zal het natuurlijk karakter van de Waddenzee

veranderen. Aangenomen wordt dat met het natuurlijke sedimenttransport

(de instroom van zand- en slibhoudend vloedwater) intergetijdengebieden

groter het getijdengebied, hoe groter de sedimentbehoefte en hoe kleiner de

zeespiegelstijging die op natuurlijke wijze kan worden bijgehouden. Over de

dat de intergetijdengebieden in de relatief grote, meest westelijke delen van

Op basis van het MNP-rapport*

kan ten aanzien van demografie en

economie voor het Nederland van over

ongeveer een halve eeuw het volgende

beeld worden geschetst. Voor wat

betreft de bevolkingsomvang wordt

uitgegaan van een bandbreedte van

15 miljoen inwoners in 2050 in het

laagste bevolkingsscenario (Regional

Communities) tot boven de 20 miljoen

in het scenario met de hoogste

bevolkingsgroei (Global Economy). De

verwachting is dat na 2035 de bevolking

alleen in en om de grote steden in West-

Nederland nog licht zal blijven groeien

(behalve in het Regional Communities

scenario, daarin daalt het). Binnen de

Randstad groeit de Noordvleugel sneller

dan de Zuidvleugel. Tegelijk vindt er

groeiende migratie plaats vanuit de

Randstad naar aangrenzende regio’s

als de Kop van Noord-Holland, West-

Brabant, Flevoland en Gelderland.

Met name in de steden zal de trend

aanhouden dat huishoudens gemiddeld

steeds kleiner worden; het aantal

huishoudens stijgt naar verwachting

van 7,1 miljoen nu tot 8,1 miljoen in

2035. Tot 2040 zullen er in Nederland

nog tussen de 500.000 en 1.500.000

woningen worden bijgebouwd. Door

toenemende welvaart, individualisering

en diversificering binnen de samenleving,

worden steeds hogere en steeds

gevarieerdere eisen gesteld aan de

leefomgeving.

Volgens de gehanteerde scenario’s ligt

het BBP per hoofd van de bevolking

in 2040 tussen 30% en 120% hoger

dan nu. De Randstad zal van de

economische groei van Nederland naar

verwachting meer dan de helft voor zijn

rekening nemen. Door welvaarts- en

bevolkingsgroei neemt de potentiële

schade door overstromingen in dit deel

van Nederland dus sterk toe).

Door ontwikkelingen op de wereldmarkt,

wordt de laagwaardige industriële

productie (de ‘maakindustrie’) steeds

meer naar elders (China, India,

Brazilië, Oost-Europa) verplaatst. Ook

dienstverlening en R&D verplaatsen

zich naar buiten de EU. Nederland, de

Randstad in het bijzonder, zal het in

toenemende mate moeten hebben van

de kenniseconomie en de ontwikkeling

van hoogwaardige technologieën.

Nieuwe opkomende bedrijvigheid

zijn de culturele productie en de

creatieve economie. Groei is er ook

in de commerciële dienstensector en

in de gezondheids- en welzijnszorg.

De betekenis van de grondgebonden

landbouw zal in de Randstad afnemen.

*Bron: Milieu en Natuur Planbureau. Nederland Later.

Tweede Duurzaamheidsverkenning, deel Fysieke

leefomgeving Nederland. Den Haag, 2007.

Nederland Later

de Waddenzee (het eerst) de zeespiegelstijging niet bij kunnen houden en hun

huidige vorm gaan verliezen. Dit zal ook gebeuren met de buitendijkse kwelders

van de Waddeneilanden.

Nederland ooit

De maatschappelijke, sociaal-economische en demografische ontwikkelingen

en de verdere groei en verdeling van de welvaart zijn op de lange termijn van

minstens zo’n grote betekenis als de fysieke uitdagingen voor de waterveiligheid.

definitie zeer onzeker. We hoeven slechts in gedachten terug te gaan naar

zien. Hadden we de grootvaders van onze grootmoeders kunnen uitleggen hoe

het is te leven in een wereld met gemotoriseerd wegverkeer, trans-Atlantische

luchtverbindingen, elektriciteit, ruimtevaart, ICT en gentechnologie?

waaronder de Nederlandse planbureaus, scenario’s ontwikkeld. Voor de verdere

toekomst neemt de mate van onzekerheid zienderogen toe. De commissie heeft

zich van verschillende zijden laten adviseren over mogelijke toekomstscenario’s

voor de langere termijn. De Deltacommissie ziet ruimtedruk en bereidheid tot

investeren als de dominante variabelen voor de lange termijn. De ruimtedruk

bepaalt hoe gemakkelijk er fysieke oplossingen voor waterveiligheid gevonden

kunnen worden en in hoeverre er behoefte is aan multifunctionele oplossingen.

De bereidheid tot investeren is de resultante van de maatschappelijke

sterk afhangen van de stand van de economie en van het welvaartspeil dat we

op dat moment genieten.

Behalve op ruimtedruk en investeringsbereidheid, wijst de commissie ook

op het belang van de mate waarin grensoverschrijdend -met name met

Duitsland- wordt samengewerkt, en de technologische ontwikkelingen. De

verschillende oplossingsrichtingen die de commissie aanbeveelt, zullen op hun

toekomstvastheid worden getoetst.

3. Nederland wordt door in totaal 3600 km

primaire keringen tegen overstromingen

beschermd; meer dan driekwart hiervan

(2767 km) zijn zgn. a-keringen: primaire

waterkeringen die behoren tot stelsels

die dijkringgebieden omsluiten en direct

4. Brief staatssecretaris van V&W over de Voortgang

van de verkenning Waterveiligheid

21ste eeuw (WV21). Tweede Kamer 2006-2007,

27 625, nr. 79.

5. De gevolgen van de overstroming van

Zuidwest-Nederland van 1 februari 1953

waren 1836 slachtoffers, 100.000 evacués,

ruim 1,5 miljard gulden schade en een periode

van 1 jaar voordat ondergelopen gebieden

weer drooggepompt waren.

6. Tweede Kamer 2007-2008, 30 821, nr. 6.

2008. Rijkswaterstaat Waterdienst.

rapportage toetsing 2006 (Inspectie Verkeer

en Waterstaat, Lelystad, 2006).

9. I n de Randstad zullen er naar verwachting van

CBS, CPB en RPB tot 2030 circa 400.000

woningen bij komen. Op nationale schaal

heeft het rijk voor de periode tot 2020 alleen

al in de categorie ‘transport en vervoer’

ruimtelijke investeringen ter waarde van bijna

90 miljard euro ingeboekt. Investeringen

in bijvoorbeeld waterbeheer, stedelijke- en

plattelandsgebieden en energie, die ook in de

miljarden lopen, komen daar nog bij. Bron:

in het kader van de FES investeringsronde

(april 2006).

2006-01.

11. Het IPCC-rapport en de betekenis voor Nederland

(PCC, mei 2007).

van de temperatuur voor Nederland

een duidelijke opwarming zichtbaar is. Nederland

is sinds 1950 twee keer zo snel opgewarmd

als de wereldgemiddelde temperatuur.

13. Zie bijlage 3, ‘Toelichting op door de Deltacommissie

gebruikte klimaatscenario’s’ en zie

achtergrondrapport Vellinga, waaraan de

volgende deskundigen hebben meegewerkt:

Pier Vellinga (Wageningen UR, Vrije Universiteit

Amsterdam), Caroline A. Katsman (KNMI),

Andreas Sterl (KNMI), Jules Beersma (KNMI),

John A. Church (CSIRO, Australië), Robert E.

E. Kopp (Princeton University, VS) Dick Kroon

(University of Edinburg, Schotland, Vrije Universiteit,

Amsterdam), Michael Oppenheimer

(Princeton University, VS), Hans-Peter Plag

(University of Nevada, VS), Stefan Rahmstorf

(Potsdam Institute for Climate Impact

Research, Duitsland), Jeff Ridley (Meteorological

Institute, VK), Hans von Storch (GKSS,

Geesthacht, Duitsland), David G. Vaughan

(British Antarctic Survey, VK), Roderik S.W.

van der Wal (IMAU, Universiteit Utrecht), Wilco

Hazeleger (KNMI), Natasha Marinova (Wageningen

UR), Ralf Weisse (GKSS, Geesthacht,

Duitsland), Jason Lowe (Hadley Centre for

Climate Prediction, VK), Henk van den Brink

(KNMI), Reindert Haarsma (KNMI), Erik van

Meijgaard (KNMI),Hans de Vries (KNMI), Jaap

Kwadijk (Deltares), Rita Lammersen (RWS

Waterdienst).

14. Door klimaatverandering stijgt de zeespiegel

met 12 tot 49 cm door thermische uitzetting

van de oceaan, 7 tot 18 cm door het afsmelten

van gletsjers, -1 tot 41 cm en met 13 tot

22 cm door het afsmelten van landijs van

respectievelijk Groenland en Antarctica, -5 tot

20 cm door lokale uitzetting oceaan.

M ogelijk effect van de verdeling van smeltwater

afkomstig van landijs over de oceanen, aangeduid

als gravitatie-effect, is op dit moment

onderwerp van wetenschappelijk debat, en

als zodanig niet meegenomen. De genoemde

separate bandbreedten zijn via een nietlineaire

sommatiemethode vertaald naar de

finale gecombineerde bandbreedte (zie

bijlage 3)

15. Isostatie: waar de bodem in Scandinavië na het

smelten van de ijspakken (en dus het wegvallen

van het gewicht daarvan) na de laatste

ijstijd(en) nog altijd opveert, kantelt als tegenhanger

daarvan de aardschol in onze regio. In

Noord-Holland zakt het ca. 8 cm per eeuw en

in Zuid-Limburg stijgt het ca. 10 cm per eeuw.

Compactie of inklinking: verdichting van het

sediment van zee en rivieren door eigen gewicht,

kruip en andere natuurlijke processen.

Jonge sedimenten kunnen compacter worden

dan oudere, dieper afgezette grondlagen.

16. De diepste delen van Nederland zakken

nauwelijks meer door compactie. Het zijn

voornamelijk droogmakerijen en deze hebben

veelal een kleibodem. De ondiepere

veenpolders zakken wel, maar hiervan ligt de

bodem in de regel 2 – 3 m hoger dan die van

de droogmakerijen.

17. Recente satellietwaarneming toont aan dat

lokaal de autonome bodemdaling langs de

kust mogelijk 4 keer groter is (deformatiestudie

Hondsbossche en Pettemer Zeewering

met behulp van radarinterferometrie, Hansje

Brinker Dijkmonitoring 2008). Dit correspondeert

met een relatieve zeespiegelstijging van

0,95 tot 1,60 m in 2100. In het binnenland zal

in veengebieden de inklinking van de bodem

doorgaan als het huidige landgebruik, waarbij

sprake is van ontwateringsystemen, in stand

blijft. De afgelopen eeuw is de bodem in de

veengebieden van het Groene Hart gemiddeld

40 cm gezakt, met lokale uitschieters naar

meer dan 1 m.

18. Zonder rekening te houden met mogelijke effecten

van het gravitatie-effect.

19. I n het kader van het voor de Deltacommissie

uitgevoerde onderzoek zijn door paleoklimatologen

nog aanvullende verkenningen

uitgevoerd. Deze onderzoekers hebben de

afgelopen tientallen jaren onderzoek gedaan

naar de snelheid van de zeespiegelstijging in

het verleden, met name in de aanloop naar

de voorgaande warme periode, ongeveer

122.000 jaar geleden. De resultaten van deze

analyses zijn niet direct vergelijkbaar met de

projecties van de klimaatmodellen omdat ze

op een heel andere manier tot stand komen,

echter, geven wel een duiding van wat er in

het verleden is gebeurd in een situatie die wat

betreft ijsbedekking over de aardbol grote

gelijkenis vertoont met de huidige situatie. De

paleo-klimatologische schattingen voor de

wereldgemiddelde stijging van de zeespiegel

komen uit op een mogelijke zeespiegelstijging

van 50-70 cm in 2050, 140-190 cm in 2100

en 310-430 cm in 2200 .

20. Het zandtekort groeit met 7 miljoen m3 per mm

stijging van de zeespiegel per jaar.

21. Voor het berekenen van de veranderingen

in maatgevende afvoer is naast de KNMI

2006-scenario’s ook directe output van

klimaatmodellen gebruikt. Dit vanwege de

grote gevoeligheid van de piekafvoeren voor

veranderingen in de variabiliteit van meerdaagse

neerslag en het feit dat een mogelijke

verandering van deze variabiliteit onvoldoende

is meegenomen in KNMI 2006-scenario’s.

Delft, 2008

(2008)

(2008)

(2008)

(2008)

2008. Rijkswaterstaat Waterdienst

(2008)

29. Hierbij past de kanttekening dat de meeste

van onze polders overgedimensioneerd zijn.

Doordat ze vaak waren ingericht op molenbemaling

was een relatief grote berging nodig.

(2008)

winter grote delen van laag Nederland maandenlang onder water doordat

laaggelegen grasland als winterberging voor het boezemwater fungeerde.

‘Watersnoden die het gevolg waren van dijkdoorbraken aan de kust of langs

de waterstaat en ons vermogen het water zo te laten stromen als we willen,

is de afgelopen eeuwen geweldig toegenomen. De opgave om Nederland een

welvarend en veilig land te houden waarin we over voldoende schoon zoet

water beschikken voor mens en natuur, kunnen we dan ook met vertrouwen ter

hand nemen: we hebben hiervoor de tijd, de kennis en de middelen.

Een nieuwe koers

De gevolgen van de verwachte klimaatverandering zullen de veiligheid van

onze laaggelegen delta wel veel meer onder druk zetten. Bovendien zijn we in de

loop van de tijd ook andere waarden als beschermwaardig gaan beschouwen;

waarden die niet zo gemakkelijk in geld zijn uit te drukken, zoals natuur en

cultuurhistorie (landschap, archeologie en gebouwen). Dit maakt deel uit van

Deze combinatie van factoren maakt het noodzakelijk dat we een nieuwe

koers uitzetten voor de toekomst. Gevraagd wordt een leefomgeving waarin

mensen zich thuis voelen, waar ondernemers zich welkom weten, waar de

natuur de ruimte heeft en waar wonen, werken en recreëren door hoogwaardige

infrastructuur comfortabel en snel met elkaar verbonden zijn. Daarvoor is meer

nodig dan veiligheid alleen.

Hoewel we uit de geschiedenis weten dat er vaak een ramp nodig is voordat

tot actie wordt overgegaan, is het zo niet altijd gegaan. Daarnaast zijn er in het

verleden vaak grote ruimtelijke, infrastructurele beslissingen genomen zonder

dat men alle consequenties ervan kon overzien. Denk aan de besluiten tot

overtuigd dat het een goed besluit was, omdat het uitging van een krachtige visie

en een helder toekomstbeeld.

Voor zo’n instelling wil de commissie pleiten: laat iedereen zich een beeld

durven vormen van wat eraan kan komen en vooruit denken op welke wijze

deze uitdagingen kunnen worden aangegaan. Of beter: op welke wijze kansen

voor de toekomst kunnen worden gecreëerd.

Een duurzaam perspectief, kansen voor de toekomst

De Deltacommissie beschouwt de lange termijnbescherming van de delta en de

ruimtelijke inrichting van kust en achterland vanuit een samenhangende visie.

Regionale afwegingen voor ‘specifieke’ vraagstukken moeten steeds integraal en

vanuit landelijk perspectief gemaakt worden. Het advies van de Deltacommissie

richt zich dan ook op het hoofdwatersysteem. Maar de uitwerking van de

aanbevelingen zal veelal op gebiedsniveau moeten plaatsvinden. Voor gedragen

en voldragen beslissingen over de gewenste investeringen is bovendien goede

betrokkenheid van maatschappelijke partijen een wezenlijke voorwaarde. Ook

dit is een aspect dat bij uitstek op regionale schaal invulling kan krijgen.

Om tot een klimaatbestendige inrichting van het land te komen, zullen regionale

opgaven integraal moeten worden aangepakt; de aanpak van de wateropgave

kan niet los worden gezien van de aanpak van de opgaven op het gebied van

natuur, landschap en stedelijke ontwikkeling.

De visie van de commissie vormt de brug tussen de opgaven die zij voor zich ziet

en de oplossingsrichtingen die zij daarvoor aanbeveelt. Aan het begin van de

onbenut blijven om voor latere generaties nu voorwaarden te scheppen voor een

goede leefomgeving. De Deltacommissie grijpt de historische kans graag met

met concrete maatregelen wordt afgeleid.

Nieuwe uitdagingen zijn door de Nederlandse bestuurders en waterbouwers

vaak als een bron voor vernieuwingen opgevat. Dat hoeft in de toekomst

niet anders te zijn: klimaatverandering en zeespiegelstijging openen nieuwe

perspectieven. Door nu weloverwogen richting te kiezen, voorkomen we

bovendien ingrepen waarvan we later spijt krijgen en neemt de kans toe dat de

gestelde doelen worden bereikt.

Ons toekomstbeeld

De commissie heeft voor de inrichting van Nederland op de lange termijn,

dat wil zeggen tot einde volgende eeuw, het volgende toekomstbeeld voor

ogen. Heel Nederland blijft een aantrekkelijk land om te wonen, werken,

investeren en recreëren. Veiligheid én duurzaamheid zijn de twee pijlers waarop

de strategie voor de komende eeuwen gebaseerd moet zijn. Duurzaamheid

vat de commissie op als het streven naar een zo efficiënt mogelijk gebruik

van water, energie en andere grondstoffen, zodanig dat de kwaliteit van de

leefomgeving behouden blijft of zelfs verbeterd wordt. De ontwikkeling naar

dit toekomstbeeld moet door en voor elke generatie zodanig vorm krijgen

dat voorzien wordt in de eigen behoeften, zonder de mogelijkheden van

toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien in gevaar te brengen.

Dit betekent onder andere dat overheid, bedrijven en huishoudens zuinig

omgaan met water, energie, sediment en andere grondstoffen, en zorgen voor

hergebruik van materialen (gesloten kringlopen).

Bij de inrichting van het land wordt zoveel mogelijk aangesloten bij natuurlijke

processen. Een (gedeeltelijk) nieuwe biodiversiteit en nieuwe, aantrekkelijke

landschappen kunnen opbloeien als we meer ruimte bieden aan de dynamiek

van zee en rivieren. In waterbergingsgebieden, op nieuw land of op dijken

kunnen (aangepaste) woonmilieus gecreëerd worden. De mogelijkheden voor

verschillende vormen van energiewinning op zee en aan de kust (windmolens,

getijden- en osmose-energie) zijn veelbelovend. Door het ontwikkelen en

toepassen van duurzame energiebronnen wordt tegelijk de uitstoot van

broeikasgassen teruggedrongen en worden functies gecombineerd.

De Randstad blijft het hart van ons land: daar wonen de meeste mensen,

daar wordt het grootste deel van ons nationaal inkomen verdiend. Ook in

cultuurhistorisch opzicht en voor de voedselvoorziening blijft het laaggelegen

deel van ons land van internationale betekenis. Natuur, landschap en bijzondere

architectuur blijven kostbare goederen, in laag en hoog Nederland. De belangrijke

mainports leveren ook in de toekomst een wezenlijke bijdrage aan de

welvaart van ons land; Nederland handhaaft zich als internationaal knooppunt

van goederen, diensten en kennis. Verplaatsen van dit alles is niet nodig en zou

enorme kosten en een enorme kapitaalvernietiging met zich mee brengen.

Er blijft genoeg (zoet) water beschikbaar voor de functies waarvan het

belangrijk is dat ze hierover kunnen beschikken: drinkwatervoorziening,

landbouw, natuur, industrie, transport. Bij het nemen van besluiten houden

zowel overheid als burgers rekening met water; zowel met de kansen die water

biedt om te wonen, werken, recreëren en investeren als met het tekort aan water

(water als schaars goed), wateroverlast en de bedreiging van water (hoogwater

van zee, rivieren en meren).

De beste strategie om Nederland op den duur veilig en aangenaam bewoonbaar

te houden, is door mee te ontwikkelen met de klimaatverandering. Meebewegen

met en gebruik maken van de natuurlijke processen waar dat mogelijk is, leidt

tot oplossingen waaraan mens en natuur zich geleidelijk kunnen aanpassen.

Dit maakt het voor de verschillende functies – de aanleg van infrastructuur,

de reserveringen voor woningbouw en bedrijventerreinen, het gebruik van

grond voor landbouw, recreatie en natuur – ook beter mogelijk deze in

multifunctionele oplossingen te combineren. Doorgaans zullen dit ook de

oplossingen zijn die op termijn de laagste kosten hebben voor aanleg en

onderhoud. Dit zal vaak ook maatschappelijke meerwaarde opleveren, omdat

ze nieuwe mogelijkheden scheppen. Verandering van het waterpeil biedt

bijvoorbeeld nieuwe kansen voor recreatie en voor interessante woon- en

werkmilieus. Pogingen om de natuur te beheersen, zullen steeds grotere (en

duurdere) inspanningen vergen.

‘Een voor het gehele kustgebied geldend

systeem van beveiliging, waarbij goed

gefundeerde normen en richtlijnen

in acht worden genomen, kan niet

worden ontbeerd’, schreef de eerste

Deltacommissie. Haar veiligheidsbeleid

was gebaseerd op de risicobenadering:

de kans dat een overstroming in een

gebied plaatsvindt, vermenigvuldigd met

het gevolg van die overstroming.

Het maximale aanvaardbare risico (de

veiligheidsnorm) heeft men vastgesteld

aan de hand van drie analyses:

- een analyse van de meest ongunstige

waterstand die in de rampnacht van

1953 had kunnen optreden als alles

tegen had gezeten;

- een analyse van de frequentie van het

optreden van stormvloeden;

- een vergelijking van de kosten van

dijkversterking met de economische

waarde (inclusief verlies aan mensenlevens

en immateriële waarden) van

het dijkringgebied Centraal-Holland.

De Deltacommissie achtte de te

beschermen belangen voor Noord-

Holland even groot als voor Centraal-

Holland en koos voor een veiligheidsnorm

van 1/10.000 per jaar. Dit betekent

dat een extreme waterstand met een

frequentie van eens in de 10.000 jaar

redelijkerwijs gekeerd moet kunnen

worden. Voor de andere kustgebieden

vond men een veiligheidsnorm van

1/4.000 per jaar voldoende. Dit gezien

het verschil in te beschermen belangen.

Voor de rivieren is later een lagere

norm van 1/1.250 per jaar afgeleid,

uitgaande van een geringere schade bij

overstroming door zoet- dan door zout

water, het belang van de waarden van

landschap, natuur en cultuur(historie), en

de voorspelbaarheid van hoogwater op

de rivieren. Voor de overgangsgebieden

tussen kust en rivier (inclusief

IJsselmeergebied) kwam men tot de

overgangsnorm van 1/2.000 per jaar.

Bron: Advies eerste Deltacommissie (1960) en

Waterveiligheid 21e eeuw Synthesedocument (2008)

De risicobenadering van de eerste Deltacommissie

Uitgangspunten

De commissie hanteert een aantal normatieve uitgangspunten, die leidend zijn

bij het kiezen van de paden om het toekomstige Nederland te bereiken:

bewoonbaar.

het gevolg zijn van klimaatverandering en andere natuurlijke processen.

We bouwen en ontwikkelen het land zoveel mogelijk in harmonie met

ecologische processen.

Tot die definitie worden gerekend: mensen (voorkomen van slachtoffers),

bescherming van economische-, ecologische- en cultuur(historische) waarden,

het voorkomen van beschadiging van de internationale reputatie van ons land

en het voorkomen van maatschappelijke ontwrichting.

land een catastrofale dijkdoorbraak plaatsvindt, heeft dit ontwrichtende

gevolgen voor heel Nederland. Waterveiligheid is een collectieve, nationale

verantwoordelijkheid. Dat was het van oudsher en dat blijft ook zo. De

overheid waarborgt dit. Vanuit die collectieve verantwoordelijkheid wordt

het solidariteitsbeginsel gehanteerd: iedereen (ongeacht de woonplaats) heeft

belang bij waterveiligheid en draagt daar daarom financieel aan bij. Aandacht

en zorg van de huidige generatie vergroten de mogelijkheden van en beperken

de risico’s voor toekomstige generaties. Daarom is ook solidariteit tussen de

generaties noodzakelijk.

onze buurlanden en binnen de gemeenschappelijk bepaalde EU-kaders.

als uitgangspunt te nemen, gebaseerd op een risicobenadering. Dit impliceert

maatregelen voor waterveiligheid die gericht zijn op het beperken van zowel

kansen op als gevolgen van overstromingen.

kans op overlijden door overstroming mag voor iedere Nederlander in

overstroombaar gebied (binnen een dijkring) niet groter zijn dan een bepaald

basisniveau. De commissie dringt bovendien aan op maatregelen om de kans

op grote aantallen slachtoffers door overstromingen met gerichte maatregelen

te verminderen. De manier waarop aan dit streven invulling wordt gegeven,

kan per gebied verschillen.

De commissie houdt vast aan de risicobenadering die door de eerste

Deltacommissie tot uitgangspunt is verheven. Beheersing van risico’s van

beperken (bijvoorbeeld hoge en sterke waterkeringen) en maatregelen die

van ruimtelijke ordening of door zonering, compartimentering, alarmering,

vluchtplannen, vluchtroutes, vluchtplaatsen). De combinatie van maatregelen

wordt afgestemd op het karakter van de potentiële ramp en de kenmerken van

de betreffende dijkring. Er moet sprake zijn van maatwerk. Het onderzoek dat

de mogelijkheden. Voorgesteld wordt primair te blijven sturen op kansen,

aangezien dit bewezen heeft het meest effectief te zijn.

Het zijn de te beschermen belangen die het niveau van waterveiligheid

bepalen. De eerste Deltacommissie hanteerde een definitie van het begrip

veiligheid die alleen betrekking had op economische schade en slachtoffers.

De nieuwe Deltacommissie meent dat voor het vaststellen van het gewenste

veiligheidsniveau meer aspecten moeten worden meegewogen. Zij is van mening

dat het beschermingsniveau moet worden bepaald door:

beschouwd moet worden.

Waterveiligheid hoogste prioriteit

Een mensenleven is overal evenveel waard en de kans op overlijden als gevolg

van een overstroming moet daarom overal op een maatschappelijk overeen

gericht op bescherming van personen en milieu tegen ongevallen bij industriële

installaties, transport en opslag van gevaarlijke stoffen, treinemplacementen

en in het luchtverkeer - wordt dat het Individueel of Plaatsgebonden Risico

aangehouden. De commissie stelt voor om deze waarde ook te hanteren als het

basisniveau dat overal (binnen elke dijkring) voor waterveiligheid van kracht

moet zijn. Dat wil zeggen dat overal in (overstroombaar) Nederland de kans dat

iemand overlijdt door een overstroming, niet groter dan één op een miljoen per

jaar mag zijn.

Momenteel is de kans op grote aantallen dodelijke slachtoffers in één keer

(het Groepsrisico) door een overstroming veel groter dan het risico van alle

andere hierboven genoemde terreinen waarvoor het extern veiligheidsbeleid

geldt, bij elkaar opgeteld. Dit vindt de commissie niet acceptabel: grote

aantallen slachtoffers vanwege een overstroming moeten worden vermeden.

Op dit moment is er nog geen geaccepteerde maat voor het Groepsrisico voor

basis van nader onderzoek zo’n maat voor Groepsrisico voor overstromingen te

ontwikkelen.

Als derde pijler voor het bepalen van het gewenste waterveiligheidsniveau ziet

de commissie het belang van het vermijden van schade door een overstroming.

Deze schade moet op basis van de huidige kennis en maatschappelijke

opvattingen worden beschouwd. Dit betekent dat directe en indirecte

kosten van een overstroming binnen en buiten het overstroomde gebied

meegenomen moeten worden, maar ook een monetaire waardering van

landschappelijke, natuurlijke en cultuur(historische) waarden, reputatieschade

en maatschappelijke ontwrichting. Door optimalisatie van de kosten en de

baten (vermeden schade) van beschermingsmaatregelen, kan voor dit element

een maat in de vorm van een overstromingskans worden vastgesteld.

Deze drie elementen moeten tezamen resulteren in één aangepaste norm voor

waterveiligheid voor elke dijkring. De waterveiligheidsnorm wordt uitgedrukt

(de voorspelling over) het klimaat verandert en de potentiële gevolgen

veranderen (vanwege sociale en economische ontwikkelingen). Met deze

aanpak blijft het principe van ruimtelijke differentiatie van veiligheidsniveaus

zoals door de vorige Deltacommissie geïntroduceerd, gehandhaafd, maar

is er wel een basisveiligheidsniveau voor iedereen. Bij de uitwerking van de

drie elementen kan blijken dat er, ten opzichte van de huidige situatie, meer

ruimtelijke differentiatie ontstaat. De commissie is daarbij wel van mening dat

binnen samenhangende groepen van dijkringen de gelijkheid gewaarborgd moet

worden, en dus regionaal sterk variërende differentiatie niet wenselijk is.

De inzichten in hoe de drie elementen uitwerken in een nieuwe norm zijn nog

niet compleet. Nadere uitwerking is nodig. Echter, de commissie vindt het

vaststellen van veiligheidsniveaus niet iets dat enkel op basis van rekenexercities

moet plaatsvinden. In het licht van wat nu reeds bekend is, waarbij de

commissie het veel grotere ‘maatschappelijke’ risico voor overstromingen nog

eens wil benadrukken, is zij van mening dat de aangepaste norm in ieder geval

moet leiden tot een hoger veiligheidsniveau dan het huidige. De commissie wil

dan ook duidelijk zijn op dit punt.

Om iedereen hetzelfde basisniveau van veiligheid te geven, zal naar verwachting

verlaagd moeten worden. Om grote aantallen slachtoffers te voorkomen, moet

in meerdere dijkringen zowel aan de kust als in het (beneden)rivierengebied de

overstromingskans volgens de huidige inzichten eveneens met meer dan een

het oordeel om de overstromingskansen voor alle dijkringen (de aangepaste

norm voor waterveiligheid) ten opzichte van de huidige normen minimaal

drie elementen voor de norm mag volgens de commissie alleen met een zeer

eerder dat voor meerdere dijkringen de nadere uitwerking zal leiden tot een nog

hogere factor waarmee de veiligheid verbeterd moet worden.

opdracht van de Deltacommissie, 2008.

33. Het volledig uitsluiten van dodelijke slachtoffers

en maatschappelijke ontwrichting is onmogelijk.

34. Zie bijlage 4 voor een nadere toelichting op de

visie op veiligheid van de Deltacommissie

35. D oor het project Veiligheid van Nederland

in Kaart (VNK ) worden de kansen op en

de gevolgen van overstromingen van de

dijkringen in Nederland in kaart gebracht

volgens een nieuwe methode. De sterkte van

kunstwerken, inzicht in zwakke plekken in de

dijkring en het omgaan met onzekerheden in

kennis vormen belangrijke onderdelen van het

project.

36. Het besluit Externe Veiligheid (VROM, 2004)

bevat de hoogte van maatschappelijk acceptabele

risiconormen.

37. O p dit moment bestaat er geen oriëntatiewaarde

voor het Groepsrisico van overstromingen

(Beckers et al., 2008). Het risico per dijkring

is immers niet eenvoudig te vergelijken met

risico’s bij een inrichting of transport van

gevaarlijke stoffen, waar het gevolg afhangt

van een activiteit op één enkele locatie; een

overstroming treft meestal een substantieel

groter gebied. Ook zijn overstromingen van

een heel ander karakter dan de door menselijk

handelen veroorzaakte gevaren.

38. E en verbetering van de veiligheid met een factor

10 vergt naar schatting van de adviescommissie

Financiering Primaire Waterkeringen

(Commissie Vellinga) een investering van

9 miljard euro.

NN0001/902968/Rott

Zelfs al zouden we mondiaal de doelen van het Kyotoprotocol en zijn opvolgers

realiseren en zelfs al zou van vandaag op morgen de uitstoot van broeikasgassen

wereldwijd drastisch worden verminderd, dan nog zal de opwarming van de

aarde eeuwenlang na-ijlen. En dus weten we zeker dat we ons als laaggelegen

delta aan de Noordzee moeten voorbereiden op de gevolgen van:

Waddengebied en de Zuidwestelijke delta;

droge zomers;

Zuidwestelijke delta;

Om de gevolgen van klimaatverandering het hoofd te bieden, is naar de overtuiging

van de Deltacommissie ‘mee-ontwikkelen met de klimaatverandering

en andere ecologische processen’ de verstandigste strategie. Geleidelijkheid,

flexibiliteit (mogelijkheid tot bijsturen), kennis van natuurlijke processen

en kosteneffectiviteit zijn in deze strategie sleutelbegrippen. Meegaan met

natuurlijke processen waar dat kan, bouwen met de natuur, biedt mens en

natuur de beste kansen om zich aan de veranderende omstandigheden te

blijven aanpassen en geeft op termijn de minste kosten. In algemene zin moet

verder opgemerkt worden dat als zoet water in de toekomst schaarser wordt,

het nodig is om meer ruimte te vinden voor zoetwateropslag. De verwachting

is dat met toenemende schaarste de prijs van zoet water steeds hoger zal

worden. Dit zal bijdragen aan innovaties om effectiever met water om te

gaan. De Deltacommissie onderstreept het belang van sterke maatschappelijke

betrokkenheid bij de waterveiligheid van ons land. Alleen als er in de

samenleving – door bewoners en bedrijfsleven – bewust en behoedzaam met

het water wordt omgegaan, kan de noodzakelijke aanpak voor de bescherming

tegen overstromingen en een duurzame zoetwatervoorziening werkelijkheid

worden.

De commissie ziet drie tijdshorizonnen en wil haar aanbevelingen daarnaar

richten:

Voor de korte horizon denkt de commissie dat het realistisch is met behulp

van beschikbare scenario’s te extrapoleren vanuit het verleden en heden. Voor

is wel duidelijk maar het tempo van klimaatverandering is nog erg onzeker.

in het verschiet ligt, vindt de commissie het verstandig dit ook op basis van

extrapolatie te doen en komt daarom ook met concrete aanbevelingen voor deze

termijn. Wel tekent de commissie hierbij aan dat bepaalde aanbevelingen (voor

zich heel anders ontwikkelen dan nu wordt gedacht. Op de heel lange termijn

is extrapolatie niet realistisch en zal vanuit mogelijke toekomstscenario’s

moeten worden teruggekeken (backcasting) en worden getoetst of maatregelen

doeltreffend zijn voor verschillende toekomstbeelden.

Alvorens de aanbevelingen op de korte en middellange termijn te verwoorden

in het verleden heeft gemaakt die geleid hebben tot ons huidige samenhangende

watersysteem. Daarna volgt een verkenning van mogelijke conceptuele keuzes

voor het integrale watersysteem in de verre toekomst. Voor alle te maken

keuzes, wordt uitgegaan van de huidige situatie: ons huidige, samenhangende

watersysteem met de bijbehorende inrichting om aan de verschillende

gebruiksfuncties te kunnen voldoen. Tegelijk zijn de aanbevelingen in dit

advies voor de korte en middellange termijn zo gekozen dat op de lange termijn

verschillende opties zoveel mogelijk open blijven, zodat toekomstige generaties

nog de ruimte hebben om op basis van de dan geldende inzichten en waarden

hun eigen afwegingen te maken.

De commissie geeft in haar adviezen aan welke maatregelen vanuit het langetermijnperspectief

onontkoombaar zijn en hoe daarop vanaf nu kan worden

voor later maakt van deze strategie een essentieel onderdeel uit. Uitdaging is om

steeds als dit tegen redelijke kosten mogelijk is, die oplossingen tot ontwikkeling

te brengen die bredere maatschappelijke meerwaarde bieden. De aanpak van de

opgaven op het gebied van waterveiligheid biedt immers kansen om ook andere

belangen en functies, zoals landbouw, natuur, recreatie, wonen, bereikbaarheid

en energievoorziening verder te ontwikkelen of te verenigen.

Ons watersysteem: een product van het werk van eeuwen

Om de kans op overstromingen te verminderen en landbouw (beter) mogelijk

maatregelen als drainage en de inpoldering van intergetijdengebieden. Met

name in de Hollandse provincies zijn de afgelopen eeuwen meren drooggelegd,

waarvan het Haarlemmermeer als laatste (met behulp van stoomgemalen).

met de Noordzee te verbinden en geen getijdenwerking via het Noordzeekanaal

Nieuwe Waterweg gekozen voor vrije toegang tot de haven van Rotterdam.

De afvoer van Rijn en Maas vindt plaats via de Nieuwe Waterweg en het

Haringvliet.

geleid tot ingrijpende kustverkortingsmaatregelen: de aanleg van de Afsluitdijk

en de Deltawerken. De Waddenzee en Westerschelde zijn nu nog de enige twee

grote natuurlijke systemen die onder vrije invloed staan van stroming, getij en

golven. Kenmerkend voor deze omvangrijke ingrepen van de vorige eeuw, is

de multifunctionele en integrale aanpak. Hierdoor zijn belangrijke voordelen

geboekt op het gebied van zoetwatervoorziening (via het IJsselmeer), voor de

landbouw (omvangrijke nieuwe arealen), de veiligheid tegen overstroming (tot

en met Amsterdam), ontsluiting van de eilanden, de ontwikkeling van recreatie

en watersport en natuurwaarden. Zo is in laag Nederland een intensief gebruikt

en sterk gereguleerd watersysteem ontstaan. De veiligheid tegen overstromen

wordt gewaarborgd door dijkringen.

De noordelijke provincies worden gekenmerkt door peilcontrole van het

zoete buitenwater (IJmeer, Markermeer en IJsselmeer) en een ‘natuurlijke’

Waddenzee. De commissie verwacht dat ook op de middellange en zeer lange

termijn deze keuzes verdedigbaar blijven.

De noodzaak tot het geleiden van de rivierafvoer via Zuidwest-Nederland vindt

zijn oorsprong in de historische inrichting van ons watersysteem. De commissie

voorziet dat al op middellange termijn het geleiden van grote rivierafvoeren

mede via de Nieuwe Waterweg tot moeilijk oplosbare veiligheidsproblemen

voor Rotterdam en de Drechtsteden gaat leiden. Vandaar dat de commissie

aanbevelingen doet om dit gebied bij extreme situaties vanuit zee en vanuit

de rivieren te beschermen, waarbij de extreme afvoeren geheel via de

Zuidwestelijke delta moeten worden afgevoerd. Op de heel lange termijn zou

bij een sterkere zeespiegelstijging en bij een tegenvallende economie de optie

om de Nieuwe Waterweg structureel te sluiten reëel kunnen worden. Het

scheepvaartverkeer zou dan via sluizen moeten worden bediend.

van het estuariene karakter van Zuidwest-Nederland, waarbij, als altijd,

rekening moet worden gehouden met de geleiding van hoge rivierafvoeren,

de zoetwatervoorziening en de veiligheid. Natuurlijk moeten de kwetsbare

stedelijke gebieden afdoende beschermd worden. Dit biedt tegelijk kansen voor

stedelijke ontwikkeling.

Voor de rivieren geldt: zo lang mogelijk het winterbed behouden en verruimen,

en zorgen voor voldoende veiligheid in aangrenzende polders.

Over de wijze waarop de financiering van de benodigde investeringen vorm kan

worden gegeven, wordt in het volgende hoofdstuk gesproken. In dit hoofdstuk

wordt een virtuele rondvlucht over de Nederlandse delta gemaakt – de kust, het

Waddengebied de Zuidwestelijke delta, het rivierenland en het IJsselmeer – om

vast te stellen welke oplossingsrichtingen geboden zijn om de waterveiligheid en

watervoorziening van ons land zeker te stellen. Zee en rivieren vloeien in elkaar

over; hoogwaterbescherming en zoetwatervoorziening maken onderdeel uit

van hetzelfde systeem. Vanuit dit brede, samenhangende perspectief vragen per

gebied verschillende opgaven specifieke aandacht.

Beheersen van overstromingsrisico’s

De waterveiligheidsnormen dateren uit de jaren zestig van de vorige eeuw.

Momenteel voldoet ongeveer een kwart van de waterkeringen niet aan die

Het Hoogwaterbeschermingsprogramma is erop gericht deze achterstand

in te halen. Het is overigens inherent aan de huidige toetssystematiek dat

zijn zo hoog, breed of sterk dat de kans

op een plotselinge en oncontroleerbare

overstroming vrijwel nihil is. Afhankelijk

van de specifieke situatie, verschilt

het karakter van de Deltadijk: de

precieze uitvoering vereist plaatselijk

maatwerk. Het kan in de vorm van

een doorbraakbestendige dijk, in de

vorm van een extra hoge dijk, een heel

brede dijk, of een van binnen extra

versterkte dijk (door het aanbrengen van

damwanden). Het gaat er om de risico’s

(ofwel de kansen, ofwel de gevolgen)

op een (economisch) optimale manier te

verminderen.

Punt van aandacht is dat Deltadijken

alleen dan effectief zijn als er geen

zwakke schakels in de dijkring zijn.

Eerste inzichten uit recent onderzoek

geven aan dat met de aanleg van

Deltadijken tegen relatief weinig kosten

de overstromingskans met een factor

van minimaal 100 gereduceerd worden

(Silva en Van Velzen, 2008). Er worden

praktijkexperimenten uitgevoerd

en voorbereid onder de noemers

Deltadijken kunnen, afhankelijk van

hun vorm, gecombineerd worden met

andere functies. In stedelijke gebieden

zouden Deltadijken bijvoorbeeld

kunnen worden gecombineerd met

projecten waarin bedrijventerreinen en

woonwijken opnieuw ingericht worden.

Wanneer infrastructuur in of op een dijk

wordt ondergebracht, ontstaat echte

ruimtewinst en ruimtelijke kwaliteit.

worden onderzocht en experimenten worden uitgevoerd

voor inrichting en beheer van de kustzone

Deltadijken...

er achterstanden ontstaan: achteraf wordt getoetst of de waterveiligheid

voldoet en pas als een waterkering wordt afgekeurd -en er dus sprake is van

achterstand-, worden verbetermaatregelen ingepland.

De commissie vindt dat de normen en de toetssystematiek moeten worden

hiervoor een haalbare datum) en bij het vastleggen van de nieuwe methodiek

moet aandacht worden gegeven aan de mogelijkheid om meer anticiperend

te kunnen toetsen. Hierdoor wordt het mogelijk om de noodzaak van

verbetermaatregelen te signaleren voordat de waterkering feitelijk niet meer

voldoet. Door dan tijdig de maatregelen uit te voeren, wordt voorkomen dat er

achterstanden ontstaan.

bij nadere onderbouwing het veiligheidsniveau nog (veel) verder omhoog

moet om grote aantallen slachtoffers te voorkomen, acht de Deltacommissie

het essentieel de kans op of de gevolgen van plotselinge en onbeheersbare

overstromingen sterk te reduceren. Te allen tijde moet immers vermeden

worden dat door diepe bressen langdurig en met veel geweld grote hoeveelheden

water kunnen binnenstromen. De commissie beveelt hiervoor het concept van

de ‘Deltadijken’ aan: dijken die door hun breedte, hoogte of interne constructie

zo sterk zijn, dat een plotselinge onbeheersbare overstroming vrijwel uitgesloten

is (zie box ‘Deltadijken…’). De precieze uitwerking van dit concept vereist

plaatselijk maatwerk, rekening houdend met de te voorkomen gevolgen en de

eigenschappen en mogelijkheden van de waterkering ter plekke. Per gebied

moet op basis van kosteneffectiviteit bezien worden met welke maatregelen het

benodigde veiligheidsniveau het best bereikt kan worden.

Tot 2050

Na 2050

Aanbeveling 1

Veiligheidsniveau

in Dordrecht wordt, in samenwerking met

de steden Hamburg en Londen, kennis

ontwikkeld voor het toepassen van

duurzaam stedelijk hoogwaterbeheer,

waarbij risicobeheersing als integraal

onderdeel van de ruimtelijke

inrichting geldt. Buitendijks bouwen,

risicomanagement en kosteneffectiviteit

zijn hierbij belangrijke uitgangspunten.

Door ‘overstromingsbestendig’ te

bouwen, kunnen in buitendijkse

gebieden innovatieve en aantrekkelijke

woonconcepten tot stand worden

gebracht. De gemeente Dordrecht heeft

onlangs besloten op deze wijze 1000 tot

1200 woningen te realiseren.

Aanbeveling 2

Nieuwbouwplannen

Wateroverlast

Voor het realiseren van een hoger veiligheidsniveau kunnen naast

veiligere waterkeringen en ruimte voor water, ook gevolgbeperkende

maatregelen worden ingezet. Hierbij kan onder andere gedacht worden aan

aangepaste bouwvoorschriften, het bouwen op een verhoogde ondergrond,

compartimentering en het afleiden van water van (woon)kernen via lage

dammen. Dit soort maatregelen vindt de commissie zeer geschikt voor de

bestrijding van de gevolgen van wateroverlast door overstromingen uit

regionale wateren en door zware regenval.

Bouwen in diepe polders en op slappe veengrond vereist extra inspanningen om

wateroverlast en schade door overstroming uit boezemwateren te voorkomen.

Vanwege bodemdaling en klimaatverandering kunnen in de toekomst de

kosten voor aanleg, beheer en onderhoud van infrastructuur en gebouwen

fors toenemen. De commissie acht een verbod op bouwen op deze fysisch

gezien ongunstige locaties niet zonder meer geboden: ruimte is nu eenmaal

schaars. De besluitvorming over nieuwbouwplannen, inclusief grootschalige

herstructurering in deze gebieden dient wel plaats te vinden op basis van

een integrale kosten-batenanalyse. De kosten als gevolg van lokale besluiten

moeten niet op een andere bestuurslaag of de samenleving als geheel worden

afgewenteld, maar gedragen worden door degenen die ervan profiteren.

Bovenstaande afwegingen spelen mede een rol in het afwegingskader

voor locatiekeuze, de inrichting van grootschalige projecten, gebiedsontwikkelingen

vindt een dergelijk afwegingskader een relevant instrument en is van mening

dat zo’n afwegingskader ook voor regionale en lokale afwegingen beschikbaar

moet komen. Daarbij is het van belang dat de waterbeheerder vroegtijdig bij

ontwikkelingen in de ruimtelijke inrichting betrokken wordt, zodat er geen

sprake kan zijn van vrijblijvendheid.

Buitendijkse gebieden

Voor buitendijkse gebieden geldt dat de overheid er in principe geen

bescherming tegen overstromingen kan geven. Het gaat hier immers om

terreinen die, buitendijks, onder de directe invloed van rivierafvoer, meerpeil

of zeespiegel staan. Voor de kustplaatsen zijn veiligheidsniveaus afgesproken

voor de delen die buitendijks zijn gelegen. Deze worden door de overheid

gehandhaafd. In buitendijkse gebieden in het rivieren- en merengebied zijn geen

beschermingsniveaus vastgesteld. Bewoners en gebruikers hebben hier een eigen

verantwoordelijkheid voor het treffen van gevolgbeperkende maatregelen. De

commissie vindt dat dit in ieder geval voor alle nieuwe ontwikkelingen moet

gelden. De overheid informeert, adviseert, alarmeert en (eventueel) evacueert

en kan eisen stellen aan de aanleg, zoals bijvoorbeeld bij de Maasvlakte is

gedaan. Vanwege de waterstaatsfunctie van deze gebieden, zijn activiteiten en

ontwikkelingen er onderworpen aan eisen vanuit het waterbeheer, zoals de

toekomstige meerpeilstijging) mag niet belemmerd worden.

Binnen deze kaders kunnen in het buitendijkse gebied allerlei verschillende

woon- en werkmilieus ontstaan. Terpen in stroomluwe delen zijn een beproefde

optie; deze kunnen ook goed worden aangelegd met baggerspecie die vrijkomt

bij het op peil houden van vaargeulen en uiterwaarden. Andere mogelijkheden

zijn drijvend wonen of woningen op palen. Bij relatief geringe maar wel

frequent voorkomende overstromingen, kunnen woningen waterproof worden

gebouwd zodat het water niet in de woning kan komen.

Noordzeekust

De Noordzeekust bestaat uit de eilandkoppen in de Zuidwestelijke delta,

de Hollandse kust en het Waddengebied. Tegen de stijgende zeespiegel kan

Nederland zich blijven beschermen door de kustbescherming op orde te houden.

In principe kan hiervoor uit twee oplossingsrichtingen gekozen worden:

‘harde’ keringen, zoals stormvloedkeringen die voor een bepaalde stijging

zijn ontworpen, of zandsuppleties die ‘natuurlijk’ kunnen meegroeien met de

verandering van de zeespiegel (waar nodig en gewenst te combineren met lokale

harde maatregelen).

Zandsuppleties vormen de kern van ons huidige kustbeheer en bieden een

goede mogelijkheid om mee te ontwikkelen met het klimaat. Om de kust van

Zeeland tot en met het Waddengebied met de zeespiegel te laten meestijgen, is

Als deze gangbare praktijk van zandsuppleties geïntensiveerd wordt, door

jaarlijks meer te suppleren dan louter nodig is voor de veiligheid, ontstaat

een geleidelijke kustuitbreiding. Zo kan bij een extra suppletievolume van

Aanbeveling 3

Buitendijkse gebieden

moet dit niet worden uitgevoerd als een kustverbreding ineens, maar op een

geleidelijke wijze, die ruimte laat voor ecologische processen en in harmonie

met de ruimtelijke ordening kan plaatsvinden.

Een bredere kust biedt meer ruimte aan de natuur, waarmee veel van de

afwisselende en dynamische leefgebieden voor plant- en diersoorten ontstaan,

met gradiënten van zoet en brak water zoals hier in het verleden ook bestonden.

Er komt ook meer ruimte voor recreatie beschikbaar en er kan op dit nieuwe

land lokaal hoogwaardige en hoogwaterbestendige bebouwing worden

gerealiseerd, zodat bestaande kustplaatsen de voordelen van hun ligging aan

zee kunnen blijven benutten. Bovendien is het zeer wel mogelijk ondergrondse

infrastructuur aan te leggen om de kust duurzaam te ontsluiten en de overige

infrastructuur te ontlasten. Een ander voordeel van een bredere kust is een

grotere zoetwatervoorraad in de duinen. Dat heeft bovendien een positief effect

op het terugdringen van zoute kwel. Kortom, een bredere kust biedt nieuwe

mogelijkheden en kan een belangrijke bijdrage leveren aan een aantrekkelijk

Uit veiligheidsoverwegingen acht de commissie het zinvol om voor de benodigde

de zeespiegelstijging geringer zijn, kan de hoeveelheid worden bijgesteld.

Het voor suppleties benodigde zand is op het Nederlands deel van het

continentale plat voldoende aanwezig, hoewel het vanwege het toenemende

ruimtegebruik op de Noordzee wel noodzakelijk is de komende jaren de

vereiste winlocaties ruimtelijk te reserveren. Ook zal getoetst moeten worden

of suppleties zodanig plaatsvinden dat zij de draagkracht van de natuur niet

schaden, conform reeds bestaande nationale en Europese regelgeving. Ten

slotte zouden de toegepaste win- en transportmethoden energiezuiniger en

milieuvriendelijker kunnen worden door technologische vernieuwing en

grootschalige aanpak, zeker als in de toekomst langdurig een veel grootschaligere

inzet van baggerschepen in het verschiet ligt. De mogelijkheden

hiervoor lijken veelbelovend en nader onderzoek, met name naar de ecologische

consequenties, is noodzakelijk.

De commissie heeft uiteraard kennisgenomen van de ideeën die er zijn om

eilanden voor de kust te aan te leggen. Deze ideeën zijn door de commissie

vanuit het perspectief van waterveiligheid in beschouwing genomen (zie

golfwerking en golfoploop en kunnen daarmee een licht positief effect voor

de kustveiligheid hebben. In combinatie met diepe geulen en een uitgekiende

ligging, kan de hoogte van stormvloeden in beperkte mate afnemen. Maar

net als de bestaande kust moeten ook eilanden worden beschermd, zodat

het onderhoud aan de primaire kustkeringen aanzienlijk toeneemt; langs die

delen van de kust waar geen eilanden voor liggen, moet de veiligheid van de

kust ook nog steeds op orde gehouden worden. De aanleg van eilanden of

kunstriffen verstoort daarnaast het natuurlijk herstel van het oorspronkelijk

profiel na een stormperiode. Niet uitgesloten mag worden dat eilanden zullen

demontabel, of rollend of drijvend.

bebouwing; oude boulevard behoudt uitzicht en bezonning.

noorden; door haar steeds te verlengen, blijft het uiteinde in contact

met de zee.

verlenging van de bestaande boulevard kan er omheen groeien.

pier die later door de kustverbreding wordt ingehaald.

Aanbeveling 4

Noordzeekust

Tot 2050

Na 2050

leiden tot vermindering van de stabiliteit van het kustprofiel en versterking van

de kustachteruitgang. Deze aspecten leiden ertoe dat de commissie, voor wat

betreft de waterveiligheid, kiest voor het principe van zandsuppleties voor de

kust.

Een reden om eilanden aan te leggen, is meestal het scheppen van extra ruimte,

bijvoorbeeld voor functies waarvoor op het vasteland moeilijk ruimte te vinden

is, zoals milieubelastende of scheepvaartgebonden activiteiten als een vliegveld

of energieopslag. Eilanden kunnen in principe ook voor land- en tuinbouw

gebruikt worden en voor recreatieve doeleinden, natuurontwikkeling en wonen.

‘Eilanden voor de kust’ kunnen dus nieuwe mogelijkheden scheppen. Vanuit

het oogpunt van kosteneffectiviteit biedt kustverbreding door zandsuppleties

meer mogelijkheden voor recreatie, natuur en wonen (uitbreiding van de

badplaatsen). Vandaar dat de commissie voor de maatschappelijke vraag rond

extra ruimte voor natuur en recreatie kiest voor kustuitbreiding. Voor andere

functies doet de commissie geen uitspraak.

Waddengebied

Door de zeespiegelstijging zal het huidige natuurlijke karakter van de

de zandimport die in de Waddenzee nodig is om te kunnen meegroeien zodanig

groot wordt dat dit fysisch onverenigbaar is met de aanwezigheid van grote

Met de zandsuppleties die de commissie voor de kust voorstelt, wordt in een

deel van de behoefte aan sedimentimport van de Waddenzeebekkens voorzien.

Hiermee wordt voor het Waddengebied en de waardevolle intergetijdengebieden

een bijdrage geleverd aan het meegroeien met de zeespiegelstijging.

Daarenboven moeten, om de Waddeneilanden veilig en bewoonbaar te houden,

de waterkeringen van de eilandpolders verbeterd worden of anders moet op

termijn worden overgestapt op een meer hoogwaterbestendige inrichting.

Tevens moeten de waterkeringen die Noord-Nederland beschermen op orde

gehouden worden.

De Zuidwestelijke delta

veiligheidsprobleem. Daarna zullen aanvullende maatregelen moeten worden

getroffen. Hierbij kan onder meer worden gedacht aan andere sluitregimes

en het dichten van de kieren tussen de schuiven en de drempels, waardoor de

waterkerende werking van de stormvloedkering verbetert en de functionele

levensduur wordt verlengd. De verwachting is dat de Oosterscheldekering met

Daar komt bij dat als gevolg van de Oosterscheldekering het ecosysteem

lijdt onder de te beperkte getijdenwerking. Zonder aanvullende maatregelen

water verdwijnen (‘zandhonger’). Hoewel de commissie er op wijst dat een

Oosterschelde-estuarium met minder plaatareaal ook een waardevol systeem is,

vindt zij het van belang dat aanvullende maatregelen op korte termijn worden

genomen. Bijvoorbeeld in de vorm van zandsuppleties waarbij zand van buiten

naar binnen wordt gehaald en wordt aangebracht op de eroderende platen of

waterveiligheid geleverd. In tegenstelling tot de Wadden dragen de suppleties

aan de Zeeuwse kust niet bij omdat natuurlijke zandimport door grote

ontgrondingskuilen voor en achter de kering in de Oosterschelde niet optreedt.

Voor het laten meegroeien op de langere termijn van de waardevolle intergetijdengebieden

wil de commissie dat de getijdenwerking in de Oosterschelde

Aanbeveling 5

Waddengebied

Aanbeveling 7

Zuidwestelijke delta:

Westerschelde

Aanbeveling 6

Zuidwestelijke delta:

Oosterschelde

Tot 2050

Na 2050

zoveel als mogelijk wordt hersteld. Dit kan door op de termijn waarop de

bestaande kering niet meer voldoet, te streven naar een oplossing voor de

veiligheid waarin zo volledig mogelijke getijdendynamiek wordt gerealiseerd.

Een dergelijke oplossing heeft de voorkeur van de Deltacommissie, waarbij zij

niet vooruit wil en kan lopen op de technische en ecologische mogelijkheden die

er te zijner tijd zullen zijn. Om oplossingsmogelijkheden open te houden, moet

enige decennia voordat de functionele levensduur van de huidige kering afloopt

de keuze worden gemaakt. Immers, als voor een open Oosterschelde wordt

gekozen, is er tijd nodig om de waterkeringen te versterken.

Vanwege de internationaal overeengekomen vrije scheepvaart naar Antwerpen

is de Westerschelde de enige zeearm in Zeeland die nog een open verbinding met

de zee heeft. Hierdoor is de Westerschelde het enige volledig open estuarium van

Zuidwest-Nederland, met waardevolle natuurgebieden als het Verdronken Land

van Saeftinghe. Bij voortgaande zeespiegelstijging zullen de waterkeringen langs

de Westerschelde verder verhoogd moeten worden om voldoende veiligheid

ontwerpen dat rekening wordt gehouden met de mogelijke zeespiegelstijging en

de toename van de getijdenslag.

Het Krammer-Volkerak Zoommeer is, samen met de Grevelingen en eventueel

de Oosterschelde, nodig voor de tijdelijke berging of onmiddellijke afvoer van

water om de overstromingsdreiging voor de Drechtsteden en Rotterdam te

Daarnaast vervult het gebied een belangrijke functie in de regionale zoetwatervoorziening

voor Zuidwest-Nederland (de land- en tuinbouwgebieden van

West-Brabant en de Zeeuwse- en Zuidhollandse eilanden). Eutrofiëring zal

in de komende decennia nog voor ernstige waterkwaliteitsproblemen blijven

zorgen. Hierdoor kan in de praktijk maar beperkt invulling worden gegeven

De Brouwersdam aan de zeezijde van

de Grevelingen kan beter doorlatend

gemaakt worden teneinde de

getijdendynamiek deels te herstellen en

een betere waterkwaliteit te verkrijgen.

Dit dient primair het herstel van

natuurwaarden in de Grevelingen, maar

kan ook benut worden voor het winnen

van elektriciteit uit getijdenverschillen.

Door het benutten van de kracht van

het in- en uitstromende water, kunnen

turbines worden aangedreven met een

potentieel vermogen van 60 MW.

Grevelingen

Aanbeveling 8

Zuidwestelijke delta:

Krammer–Volkerak Zoommeer

Tot 2050

aan de zoetwaterfunctie. Om de waterkwaliteitsproblemen aan te pakken,

wordt op korte termijn overwogen het meer opnieuw in open verbinding met

de Oosterschelde te brengen en een zoet-zoutgradiënt toe te staan; op deze

Voor de gebieden die voor hun zoet water van het Krammer-Volkerak

Zoommeer afhankelijk zijn, moeten dan alternatieven ontwikkeld worden.

Die alternatieven kunnen in ieder geval bestaan uit waterbesparing door

verbeterde beregening/infiltratie, de aanvoer van water vanuit het Hollands

Diep via de Roode Vaart, Mark en Vliet, en via lokale berging in aangrenzende

polders, zo mogelijk in combinatie met natuurontwikkeling. De commissie

vindt dat de overheid een verantwoordelijkheid heeft voor het realiseren van

aanvoerroutes van zoet water. In echt droge tijden zullen die noodzakelijk zijn

voor de watervoorziening. Dit water mag voor de afnemers wel een reële prijs

hebben. De commissie vindt het verstandig als bij de situatie rond het Krammer-

Volkerak Zoommeer onderzoek wordt gedaan naar een reële prijsbepaling van

het water. Dit zal naar verwachting van de commissie niet alleen innovaties

stimuleren in de landbouw, maar ook - door producenten en gebruikers - in

de waterbehandeling. De kennis die hier wordt opgedaan, kan vervolgens

worden gebruikt in andere delen van Nederland waar voor alternatieve

zoetwatervoorziening wordt gezorgd.

Rivierengebied

te kunnen verwerken, zijn verdere rivierverruimende maatregelen langs IJssel

De hiervoor benodigde ruimte is gereserveerd. De commissie wil dat de korte

uitgevoerd en afgerond, de ruimtelijke reserveringen voor hogere afvoeren

kunnen afvoeren en handhaving van de bijbehorende afvoer-verdeling over de

Rijntakken) en de afvoer van rivierwater de primaire functie van het winterbed

blijft. Wat betreft de ruimtelijk reservering kan gedacht worden aan het vestigen

van een permanent voorkeursrecht. Dit stelt de water-beheerder in staat om ook

daadwerkelijk de gronden te verwerven op het moment dat de eigenaar bereid

is deze gronden te verkopen. Naast reserveren kan de overheid ook strategische

grondposities verwerven (grond aankopen) als zich kansen daartoe voordoen.

Waar mogelijk moet in het huidige programma of bij ruimtelijke initiatieven

die daartoe aanleiding geven, al geanticipeerd worden op de maximale afvoer

voorwaarden voor het meenemen van ruimtelijke kwaliteit gelden als van

In Duitsland zullen (nog niet geplande en zeer omvangrijke) maatregelen

moeten worden uitgevoerd om overstromingen bij aanzienlijk hogere

afvoeren te voorkomen of te beperken. Integrale dijkverhoging op het traject

Keulen–Düsseldorf/Duisburg, maar ook langs de Oberrhein wordt niet

waarschijnlijk geacht, onder andere doordat er technische beperkingen zijn

voor de uitvoering; veeleer zal worden overgegaan tot verdere verruiming

andere woorden, de commissie acht het op de middellange termijn zeer

Nederland voordat in Duitsland met ingrijpende maatregelen kan worden

begonnen. Dit is ook van belang omdat bij overstromingen in Duitsland het

water ons ‘via de achterdeur’ bereikt. Het water dat in Duitsland over de

dijken gaat, stroomt over land tot in Nederland en leidt ook daar tot flinke

helemaal uitgesloten worden. De commissie kan zich in dat geval voorstellen

dat vooral de Waal en de Zuidwestelijke delta als afvoerroute worden gebruikt.

Dit vereist forse ingrepen die te zijner tijd goed afgewogen moeten worden.

kunnen verwerken. Hiervoor bestaat een regionaal gedragen toekomstvisie

dat, anticiperend op de klimaatverandering en in vergelijkbare zin als is gedaan

voor de Rijn, in samenwerking met de regio de verdere uitwerking en uitvoering

programma al op de hogere afvoer worden geanticipeerd.

De commissie bepleit een sterkere

koppeling tussen projecten in het

kader van de waterveiligheid en

gebiedsontwikkelingen. Een voorbeeld

bestrijkt het gebied van de Maas van

Roermond tot Afferden.

Dit door de provincie Limburg

opgestelde plan gaat uit van een brede

gebiedsontwikkeling waarmee doelen

op het gebied van waterveiligheid,

natuurontwikkeling, land- en tuinbouw,

recreatie, wonen en grondstoffenwinning

worden gediend. Daar waar mogelijk

wordt uitgegaan van of aangesloten

bij particuliere initiatieven. Als dit

plan wordt uitgevoerd, kunnen de

van 4600 m3/s) hier tegen veel lagere

overheidskosten worden gerealiseerd.

Een proactieve programmatische aanpak

kan zo op termijn veel geld besparen

en door het realiseren van andere

maatschappelijke doelen op meer

draagvlak rekenen.

Een dergelijke anticiperende

benadering past echter niet in de

huidige financieringssystematiek van

de rijksoverheid. Nu stelt het rijk pas

gelden beschikbaar wanneer na een

hoogwater – al dan niet gepaard gaand

met een overstroming – de normen

worden verhoogd (waarna binnen een

zeer beperkte tijd de norm weer gehaald

moet worden).

Gebiedsontwikkeling Zandmaas

kracht geworden. Het doel van deze

van het aantal slachtoffers en het

verminderen van de financiële gevolgen

van overstromingen. Dit moet onder

andere bereikt worden door het opstellen

van overstromingsrisicobeheerplannen,

waarin voor elk stroomgebied de

‘adequate doelstelling voor het beheer

van de overstromingsrisico’s’ wordt

vastgelegd en de maatregelen die

genomen moeten worden om het

afgesproken beschermingsniveau te

halen. Een belangrijke randvoorwaarde

is dat maatregelen niet mogen leiden tot

een toename van het overstromingsrisico

in beneden- of bovenstrooms gelegen

landen.

De overstromingsrisicobeheerplannen

moeten uiterlijk op 22 december 2015

zijn voltooid. Vervolgens moeten de

plannen elke zes jaar worden getoetst en

zonodig worden bijgesteld.

Overstromingsrisicobeheerplannen

Verzilting van oppervlaktewater en

grondwater is een probleem voor huidige

gebruiksfuncties. De commissie voorziet

in haar advies in oppervlaktewater van

goede kwaliteit. Echter, de zoute kwel

en verzilting van het grondwater is

moeilijk te bestrijden. Op dit vlak vinden

innovatieve ontwikkelingen plaats in het

project Ecopolder dat wordt uitgevoerd

Ten zuiden van Amsterdam wordt het

concept van de Ecopolder gerealiseerd,

Door vanuit een integrale en

multifunctionele benadering diverse

technieken en processen aan elkaar te

koppelen, worden oplossingen op het

vlak van water, milieu, afval en energie

kosteneffectief met elkaar verbonden.

In de Ecopolder wordt brak kwelwater

via drains opgepompt en ontzilt tot

grijs water. Het waterschap hoeft

hierdoor minder door te spoelen (wat

geld bespaart) en de waterkwaliteit

verbetert. De benodigde energie

voor ontzilting wordt verkregen uit

de restwarmte van de Amsterdamse

afvalverbrandingcentrale. Het

restproduct uit de ontzilting (brijn)

wordt met behulp van restwarmte

ingedampt tot droog zout, dat als

wegenzout kan worden ingezet. Verder

kan biogas (methaan) uit het grondwater

worden gebruikt voor de productie

van energie. Het methaan kan ook

gehaald worden uit het huishoudelijk

afvalwater (en uit landbouwafval) via een

vergistingsinstallatie.

Ecopolder, illustratie van innovatief omgaan met verzilting

Aanbeveling 9

Rivierengebied

Tot 2050

2050 - 2100

Na 2100

Rijnmond

De opgave voor Rijnmond en Drechtsteden kan eenvoudig worden samengevat:

hoe blijft het gebied veilig tegen overstromen vanuit de rivieren en de zee en hoe

worden de negatieve gevolgen van verzilting voorkomen? De Maeslantkering

zodanig toe dat de kans op samenloop met hoge rivierafvoeren steeds vaker tot

extreem hoge waterstanden in het benedenrivierengebied (achter de kering) kan

leiden.

De veiligheid tegen overstromen kan in dit gebied op termijn op verschillende

manieren worden gewaarborgd. Er kan gekozen worden voor versterking van

de dijken, eventueel met een geheel open Nieuwe Waterweg en Haringvliet. In

het recente verleden is gebleken dat dit in dit sterk verstedelijkte gebied een erg

moeilijke en kostbare opgave is. Bovendien helpt het niet voor de bescherming

van de hier veel voorkomende buitendijkse gebieden met bewoning en andere

activiteiten. Er kan ook gekozen worden voor het permanent sluiten van de

Nieuwe Waterweg. Dit heeft grote voordelen voor de zoetwatervoorziening

en voor stedelijke ontwikkeling en biedt mogelijkheden voor zoet-zoutenergieopwekking.

Maar deze variant heeft grote nadelen voor het natuurlijk

systeem en is bovendien zeer belemmerend voor de scheepvaart.

De commissie ziet een derde mogelijkheid, die voordelen van de twee andere

varianten combineert en de nadelen van die varianten beperkt. Deze variant

Al vanaf 1970 worden in Rotterdam verouderde haven- en

industrieterreinen langs de Nieuwe Maas opnieuw ontwikkeld.

In de ‘afsluitbaar open’-variant blijft de dynamische relatie

van deze gebieden met het water bestaan en kan de

herstructurering volgens plan worden voortgezet in het

Waalhaven-Eemhavengebied, de Merwehaven, en de havens

van Schiedam en Vlaardingen. Daarmee begint een nieuwe

periode die ruimschoots capaciteit biedt om de herstructurering

nog eens veertig jaar in dit tempo voort te zetten, met nieuwe

vestigingsmogelijkheden voor creatieve bedrijvigheid en ‘vrijetijdsbesteding’.

Voor de toekomst van de stad zijn dat cruciale

economische sectoren, die bijzonder goed gedijen in dergelijke

herstructureringsgebieden met hun vele industriële erfgoed, hun

nabijheid tot het stadscentrum, de uitstekende bereikbaarheid en

het grootse uitzicht over de rivier.

Aanbeveling 10

Rijnmond

Tot 2050

houdt in dat het Rijnmondgebied ‘afsluitbaar open’ blijft. Bij extreem hoge

waterstanden op zee wordt het gebied afgesloten met de Maeslant- en

Hartelkering, de Haringvlietsluizen en, eventueel aanvullend, afsluitbare

keringen in het Spui, de Oude Maas, Dordtse Kil en Merwede. Er zijn dan

minder dijkversterkingen nodig, terwijl het geheel wel als een dijkring fungeert

en er daardoor nieuwe perspectieven voor hoogwaardige gebiedsontwikkeling

ontstaan.

Voor de opvang van het rivierwater onder die omstandigheden wordt extra

berging in het Krammer-Volkerak Zoommeer en eventueel de Grevelingen

gevonden. Omdat de ontwikkeling van de Rotterdamse haven steeds meer op

de Maasvlakten zal plaatsvinden, ontstaan er in het Rijnmondgebied met deze

variant veel nieuwe mogelijkheden voor stadsfrontontwikkeling (aantrekkelijke

moet worden hoe het water van de Lek kan worden afgeleid en in hoeverre

de Rijnmond volledig afgesloten moet worden (of dat een gedeeltelijke

afsluiting ook voldoende is) in combinatie met de beschikbare berging in het

Rijnmondgebied.

Zoutindringing via de Nieuwe Waterweg wordt niet langer meer met grote

hoeveelheden rivierwater bestreden. De inlaatpunten worden, waar nodig,

verlegd. Innovatieve ontwikkelingen in de behandeling van zout water kunnen

bijdragen. Verder komt de zoetwatervoorziening voor West-Nederland uit het

IJsselmeer en mogelijk uit lokale berging.

Door deze variant ontstaat er in het Rijnmondgebied meer ruimte voor de

natuurlijke dynamiek, terwijl er wel rekening mee wordt gehouden dat het

hier een kwetsbaar gebied betreft dat niet ongecontroleerd aan stormvloeden

vanuit zee en hoge rivierafvoeren kan worden blootgesteld. De keuze voor een

‘afsluitbaar open’ Rijnmond heeft veel voordelen en met de aanleg hoeft niet

te worden om mogelijke plannen uit te werken en voor- en nadelen zorgvuldig

gedocumenteerd in beeld te brengen. Hierbij dient ook aandacht besteed te

worden aan de mogelijkheden van beheer en onderhoud van een dergelijke

‘afsluitbaar open’ variant gegeven.

Het Rijnmondgebied wordt zowel vanuit

zee als vanuit de rivier beschermd

met keringen. Figuur 10 geeft een

mogelijke invulling van het principe.

Nader onderzoek moet uitwijzen hoe

‘afsluitbaar open’ het beste kan worden

vormgegeven.

In deze variant staan bij normale

omstandigheden de Haringvlietsluizen

open, behalve bij een stormvloed.

In het Haringvliet keert daardoor de

zoet-zoutgradiënt terug, zodanig dat

bij een lage rivierafvoer het Spui nog

beschikbaar blijft voor waterinlaat. In

combinatie met de peilvariatie onder

invloed van het getij ontstaan goede

mogelijkheden voor natuurherstel.

Energiewinning met getij-energie wordt

mogelijk bij de Haringvlietsluizen.

In de Nieuwe Waterweg zal bij lage

rivierafvoer de zouttong verder

landwaarts opdringen, waardoor

verzilting van Zuid-Holland dreigt.

Voor de grondgebonden land- en

tuinbouw kan dit gecompenseerd

worden door wateraanvoer vanuit het

IJsselmeer, hetgeen aanpassingen aan

de infrastructuur vereist. Voor zover

nodig (en bovenop de mogelijkheden

van zoetwateraanvoer via het Spui),

moeten aanvullende voorzieningen

worden getroffen. Ook kan voor de

zoetwatervoorziening gedacht worden

aan lokale berging in oude diepe. Deze

waterberging kan ook benut worden

voor het opvangen van wateroverlast en

worden gecombineerd met woningbouw

en natuurontwikkeling.

Illustratie: Sendra Design Studio | © TU Delft - HKV Lijn in Water - Ties Rijcken

Afsluitbaar open

IJsselmeergebied

een strategische keuze gemaakt die voor het integrale functioneren van het

Nederlandse watersysteem buitengewoon grote voordelen heeft opgeleverd. Het

IJsselmeergebied kan zijn functie van strategische zoetwatervoorraad blijven

vervullen mits, uiteraard, de Afsluitdijk gesloten blijft, het IJsselmeergebied

in het begin van het jaar voldoende gevuld wordt en het beheer wordt

aangepast. In combinatie met een hoger zomerpeil dan het huidige, komt er

meer zoet water beschikbaar voor de gebieden die hiervoor van het IJsselmeer

afhankelijk zijn. Het is daarvoor niet nodig extra Rijnwater over de IJssel te

sturen en de bestaande afvoerverdeling bij laagwater kan worden gehandhaafd.

Meer dynamiek in waterpeil is ook goed voor de natuurwaarden. De eerste

het huidige zomerstreefpeil. Dan wordt waterinlaat uit het IJsselmeergebied

lastig voor de omliggende gebieden, met name in Noord-Nederland: zonder

pompen is dit dan niet goed meer mogelijk. Bij verder uitzakken (daling van het

peil) gaan problemen ontstaan voor de scheepvaart en de recreatieve functie.

Ook wordt het systeem bij een minder grote waterdiepte steeds gevoeliger voor

waterkwaliteitsproblemen. Niet uitgesloten kan worden dat bij ver uitzakken

van het peil er ook problemen ontstaan rond de stabiliteit van waterkeringen.

In het meest extreme KNMI-scenario is de huidige strategie van peilvariatie

waterbehoefte van Noord- en West-Nederland (exclusief Zuidwestelijke delta).

Hoewel deze situatie niet frequent optreedt, veroorzaakt de klimaatverandering

wel een toenemende kans op waterschaarste. Om in de toekomst zo flexibel

mogelijk te zijn voor de strategische zoetwaterfunctie, heeft de commissie een

voorkeur voor het laten stijgen van het peil van het IJsselmeergebied gekoppeld

aan het stijgen van de zeespiegel. In de meest extreme droge zomersituatie is een

geeft echter minder flexibiliteit en heeft een aantal belangrijke nadelen voor

heeft ook nadelen: waterkeringen, havens, gemalen van omliggende gebieden en

bestaande buitendijkse bebouwing moeten worden aangepast en pompkosten

voor afwatering van omliggende gebieden zullen toenemen.

Het behoud van het zoete IJsselmeer impliceert het behoud van de Afsluitdijk

als harde grens tussen zoet en zout water. Dit biedt goede mogelijkheden voor

energiewinning; de commissie moedigt de voorgenomen experimenten in deze

richting aan, waarbij dit de voorraadfunctie van het IJsselmeer niet te sterk mag

beïnvloeden.

Stijging van het peil is ook van belang uit oogpunt van het omgaan met overtollig

water van het IJsselmeer. Momenteel wordt onder vrij verval gespuid naar

de Waddenzee. Extra spuicapaciteit maakt het mogelijk hiermee tot halverwege

deze eeuw door te gaan, rekening houdend met zeespiegelstijging. Daarna

is er de keuze tussen pompen of meestijgen van het peil van het IJsselmeer

met de zeespiegel. Met pompen kan het bestaande peil worden gehandhaafd.

Omdat vanwege de effecten op de omgeving het meerpeil niet ongelimiteerd

kan meestijgen, is het onontkoombaar dat er ooit met pompen begonnen moet

worden.

Een nieuwe ontwikkeling die duurzame

energie combineert met water is het

benutten van het energiepotentieel

tussen zoet en zout water. Hierbij

wordt stroom opgewekt door de

ladingverschillen tussen zoet en zout

water te benutten via osmose. Bij deze

techniek worden zoet en zout water

gescheiden door een membraan, dat

wel water maar geen ionen doorlaat. De

verschillen in ionenconcentraties kunnen

worden benut voor het opwekken van

elektriciteit. Het enige afvalproduct is

brak water, dat op zee geloosd wordt.

Een dergelijke centrale kan onder twee

randvoorwaarden gerealiseerd worden:

allereerst is de aanwezigheid van zowel

zoet als zout water vereist en daarnaast

moet ook voldoende aanvoer van zoet

water gegarandeerd zijn (per MW h wordt

circa 2 m3/sec zoet water gebruikt).

Wordt aan deze voorwaarden voldaan,

dan biedt deze duurzame energiebron

het grote voordeel dat er in principe altijd

stroom geleverd kan worden als er vraag

naar is.

Momenteel wordt een studie uitgevoerd

naar de mogelijkheden voor een

toekomstige zoet-zout-centrale van

maximaal 200 MW bij de Afsluitdijk.

Als dit gerealiseerd wordt, zou deze

ongeveer 1% van de stroomproductie

van Nederland leveren en bijvoorbeeld

de stroombehoefte van de watersector

(pompen, keringen en gemalen)

kunnen dekken. Daarmee ontstaat een

wenkend perspectief: de waterkering als

energiebron.

Zoet-zout-energie

Maar nu al beginnen met pompen, zodat het IJsselmeerpeil niet omhoog

hoeft, heeft belangrijke nadelen. Pompen en het peil handhaven geeft geen

goede invulling aan de strategische zoetwaterfunctie van het IJsselmeergebied.

Daarnaast heeft nu al pompen als consequentie dat de hele omgeving en alle

nieuwe ontwikkelingen zich daar op gaan instellen. Als er in de toekomst toch

nog voor peilverhoging gekozen zou worden, zijn de belemmeringen daardoor

dan veel groter. Verder nemen, naarmate de zeespiegel stijgt, de kosten voor

pompen fors toe. Het past bovendien meer in de visie van de commissie om

waar mogelijk met de natuur mee te bewegen en dus zo lang mogelijk mee te

stijgen met de zeespiegel en zonder pompen te kunnen spuien.

Een hoger peil betekent wel dat de hele omgeving van het IJsselmeergebied

(binnen- en buitendijks) moet mee-ontwikkelen: buitendijkse gebieden

(waaronder pittoreske haventjes) komen vaker onder water te staan, hetgeen

een hoogwatervrije inrichting vereist. Bouwvoorschriften voor buitendijkse

gebieden zijn nodig (drijvende of hoogwatervrije nieuwbouw). Waterkeringen

moeten omhoog en de binnendijkse gebieden krijgen meer last van fosfaatrijke

kwel en zullen vaker en meer moeite hebben om hun overtollig water op

het hogere IJsselmeer te lozen. Dit vereist extra gemaalcapaciteit en/of

Bij een hoger IJsselmeerpeil zijn aanvullende maatregelen nodig om de hoogwaterstanden

te beheersen in de benedenloop van de IJssel en het Zwarte Water.

grote afstand (tot aan Zwolle) ingrijpende en kostbare dijkversterkingen nodig.

Het Markermeer is van IJssel en IJsselmeer waterhuishoudkundig gescheiden

door de Houtribdijk en - sluizen en speelt daardoor alleen een afgeleide rol in

het omgaan met overtollig water; er is geen noodzaak voor peilstijging van het

Markermeer. Dit heeft als voordeel dat, na het inhalen van de achterstand in de

veiligheid van de waterkeringen, niet opnieuw de (landschappelijk waardevolle)

waterkeringen langs de kust van Noord-Holland versterkt moeten worden.

Tevens wordt de kwelproblematiek van Noord-Holland onder controle

helderheid voor de stedelijke ontwikkeling van Amsterdam en Almere.

Alles overziende, kiest de commissie voor een peilstijging van alleen het

IJsselmeer. De belangen van de strategische zoetwatervoorraad en van het zo

lang mogelijk kunnen blijven lozen op de Waddenzee zonder afhankelijkheid

van pompen, weegt de commissie zwaarder dan de nadelen (en hogere kosten)

van deze peilstijging. Als zoetwatervoorraad is maximaal een ‘waterschijf’ van

Om een zo groot mogelijke flexibiliteit te creëren, hanteert de commissie

Aanbeveling 11

IJsselmeergebied

Tot 2050

Na 2050

Scheepvaart

De scheepvaart kan in extreme klimaatscenario’s waarin langere periodes van

droogte optreden, vaker last krijgen van lage rivierafvoeren. Droge periodes

De vaardiepte kan worden verbeterd door de aanleg van langsdammen langs de

kribhoofden, waardoor de vaargeul wordt versmald. In aanvulling hierop acht

de commissie het verstandig dat de scheepvaart en (andere) transportsectoren

zich door de bouw van laagwatergeschikte scheepstypen en andere technische

aanpassingen voorbereiden op mogelijk langduriger periodes van droogte.

Verder denkt de commissie dat het verstandig is sterker in te zetten op

combinaties van multimodale transportmogelijkheden; hiermee kan rekening

worden gehouden bij de bouw van nieuwe transferia en overslagplekken en

waar mogelijk meegekoppeld worden met maatregelen voor de waterveiligheid.

Ook op de lange termijn zal Nederland een belangrijke toegangspoort tot

Europa zijn. De commissie acht een nadere studie naar dit onderwerp, bij

voorkeur in internationaal verband, zinvol.

Droogte op de hoge gronden

Met het rivier- en IJsselmeerwater kunnen niet alle gebieden in Nederland van

voldoende zoet water worden voorzien. Veel meer dan nu zal zoet water in

de toekomst een schaars goed zijn, met name ‘s zomers. Daarom is ook een

maatschappelijke omslag nodig in de manier waarop we met water leven: zoals

met alle schaarse goederen, zullen we er veel zuiniger mee om moeten gaan.

Daarmee valt nog een wereld aan water te winnen. Ook in dit kader moet de

wens van de commissie gezien worden om, daar waar specifieke maatregelen

voor zoetwatervoorziening moeten worden genomen, aandacht te besteden aan

een reële prijsbepaling voor water.

In aanvulling hierop moet op de hoge gronden in Oost- en Zuid-Nederland de

lokale en regionale berging van (regen)water versterkt worden. Dat kan door

de aanleg van lokale bekkens of door herinrichting van beekdalen, waardoor

water langer in de stroomdalen vastgehouden kan worden. Daardoor kan

gelijktijdig ook ruimte voor natuur en recreatie gewonnen worden. De natuur

wordt hierdoor ‘weerbaarder’ tegen extreme omstandigheden. Dit is belangrijk,

zeker in tijden van klimaatverandering waarin kwetsbare ecosystemen door

hogere temperaturen, andere neerslagpatronen en veranderingen in de (grond)

waterhuishouding onder druk komen te staan. Maatregelen in het kader van het

de lokale berging droogvallen. Ten behoeve van de land- en tuinbouw lijkt het

de commissie daarom verstandig dat wordt nagegaan in hoeverre bestaande

watertransportverbindingen kunnen worden verbeterd of in ere kunnen worden

hersteld.

Noordzee

De Noordzee biedt vele mogelijkheden voor integrale ontwikkeling, zoals

energiewinning uit getijdenstroom of wind of door wier- en algenproductie.

Perspectief biedt ook de duurzame ontwikkeling van visteelt en aquacultures.

Eilanden kunnen voor deze functies mogelijk een rol spelen. De commissie

onderkent de mogelijkheden van integrale ontwikkelingen in de Noordzee,

maar doet hier vanuit haar opdracht geen aanbevelingen over.

Wel moeten, zoals aangegeven, zandwinlocaties gereserveerd worden zodat

voldoende zand beschikbaar kan komen voor de zandsuppleties.

Kosten

Met de uitvoering van het bovenstaande totale pakket aan maatregelen dat

de budgetten die nu zijn vastgelegd in begrotingen voor het op orde brengen van

de waterkeringen om deze aan de nu geldende normen voor waterveiligheid te

laten voldoen. De commissie veronderstelt dat de huidige programma’s voor

In het overzicht zijn de jaarlijkse uitgaven voor beheer en onderhoud in relatie

tot waterveiligheid en watervoorziening niet opgenomen. Deze bedragen tellen

voor het rijk, waterschappen en provincies samen momenteel op tot circa

en te zorgen voor een hoger beschermingsniveau komen voor de periode tot

scheppen voor recreatie, natuur en andere functies, is een aanvullend bedrag

beheer en onderhoud komen de totale kosten om mee te groeien met het klimaat

Overigens wordt opgemerkt dat de hier genoemde bedragen een indicatie zijn

de ontwikkeling van de gevolgen van klimaatverandering. Nieuwe inzichten

kunnen leiden tot bijstelling van de invulling van maatregelen en dit kan

doorwerken in de genoemde kosten.

Indicatie extra kosten per jaar

[miljard euro]

Periode Gemiddeld

2010 - 2050 2050 - 2100 2010 - 2100

aan de kust voor andere functies

1,3 tot 1,9 1,2 tot 1,8 1,2 tot 1,8

Menig politicus, belangenbehartiger,

beleidsambtenaar of wetenschapper

vindt dat maatschappelijke kostenbatenanalyses1

te weinig oog hebben

voor menselijke creativiteit en durf. Deze

critici benadrukken het belang van het

hebben van een visie. Zij betogen dat

belangrijke besluiten niet uitsluitend

kunnen worden genomen op basis

van lijstjes met in geld uitgedrukte

kosten en baten. Grote projecten als de

Afsluitdijk, de Nieuwe Waterweg en het

Noordzeekanaal zouden nooit tot stand

zijn gekomen als de uitkomst van een

kosten-batenanalyse doorslaggevend

zou zijn geweest.2 Een ander bezwaar

is dat belangrijke maatschappelijke

belangen zoals slachtoffers en het

verlies van landschap, cultuur en

natuurwaarden en de waarde van

zoetwater in 2100 moeilijk in geld zijn uit

te drukken en daarom onvoldoende hun

plek vinden in een kosten-batenanalyse.

Tegenover deze ‘visionairen’ staan de

voorstanders van kosten-batenanalyse:

de ‘rekenaars’. Hun kritiek luidt dat

visies vaak berusten op wensbeelden

(visioenen) die als feiten worden

gepresenteerd. De voorstanders van een

project maken niet duidelijk voor welk

probleem dat project een oplossing zou

moeten bieden en hebben onvoldoende

oog voor alternatieve (veelal efficiëntere)

oplossingen. Negatieve uitkomsten van

een kosten-batenanalyse worden vaak

op voorhand al verworpen.

Bovenstaande tegenstelling miskent dat

visies en kosten-batenanalyses elk hun

eigen rol in de besluitvorming spelen.

Visies op de toekomstige ontwikkeling

van Nederland genereren ideeën over

mogelijke projecten. Een kostenbatenanalyse

dwingt om concreet te

worden en vervolgens projecten te

kunnen vergelijken en beoordelen op

basis van maatschappelijke kosten en

baten. Kansrijke ideeën kunnen daardoor

van luchtfietserij worden onderscheiden.

Een kosten-batenanalyse kan echter niet

de rol van scherprechter vervullen. Voor

goede politieke keuzes zijn én visies én

calculaties nodig.

1. O ntleend aan Savelberg, ’t Hoen en Koopmans,

2008: De schijntegenstelling tussen visie en kostenbatenanalyse.

2. E en kosten-batenanalyse (KBA) geeft een overzicht

van alle voor- en nadelen voor de samenleving. Deze

voor- en nadelen worden zoveel mogelijk uitgedrukt

in geld, zowel voor de materiële als de immateriële

goederen en diensten zoals een schoon milieu. De

KBA geeft antwoord op de vraag of de welvaart als

gevolg van en project toeneemt t.o.v. de autonome

ontwikkeling (positief saldo van kosten en baten).

Een KBA helpt bij de afweging of een project zinvol is

(nut en noodzaak), bij het vergelijken van projecten/

varianten voor een projecten en bij het verbeteren van

een project.

3. Kosten-batenanalyses hebben hun beperkingen

als gekeken wordt naar kosten en baten voor een

periode van 50 tot 100 jaar. Een KBA is eigenlijk

een eenvoudige rekensom waarin kosten en baten

contant worden gemaakt. Hiervoor is het nodig dat

projecten voldoende concreet zijn uitgewerkt en kunnen

worden afgezet tegen een toekomst waarin het

project niet doorgaat. Kijkend naar een Deltatraject

voor 100 tot 200 jaar is dit fundamenteel lastig. Het

verschil in groeipad met en groeipad zonder project

zijn de welvaartseffecten van het project. De rekensom

faalt wanneer het groeipad zelf door het project

is sprake van grote onzekerheden. Dit geldt voor 10

jaar, dus zeker voor een periode 100 jaar. Er doen

zich vrijwel zeker onvoorziene ontwikkelingen voor en

het is onmogelijk om alle complexe maatschappelijke

verhoudingen en krachten te betrekken. Ten derde

geldt de acute onomkeerbaarheid van projecten.

Wanneer de omstandigheden ongunstig zijn, is de

investering niet eenvoudig ongedaan te maken. Ten

vierde moet rekening worden gehouden met omvangrijke

ruimtelijke en financiële reserveringen die de

mogelijkheid bieden om in te spelen op nieuwe, deels

onverwachte, ontwikkelingen. Die reserveringen zijn

maar eenmalig te gebruiken en beïnvloeden daarmee

ook de toekomst.

40. Vanwege nieuwe inzichten in de Hydraulische

Randvoorwaarden voor de Waddenkust

in 2011 is er mogelijk op korte termijn een

nieuwe ronde versterkingen van keringen

van de Fries-Groningse waterkeringen op

het vasteland nodig. Hierdoor neemt de

“achterstand” verder toe.

41. D oor Rijk, provincies, gemeenten en

waterschappen wordt gewerkt aan het

nationaal adaptatieprogramma Ruimte en

Klimaat. Hierin wordt een strategie ontwikkeld

voor het klimaatbestendig maken van de

ruimtelijke inrichting van Nederland.

43. Bij een kostprijs van 4 euro per m3 kost dit

160 tot 340 miljoen euro per jaar.

rapport fase 2 verkenning ex ante, opgesteld

door Rebelgroup, Witteveen en Bos en

Rijkswaterstaat RIKZ, 2007

(Vogelbescherming, 2008).

47. Van Goor, M.A., Zitman, T.J., Wang, Z.B. and

48. Voor de kleinere getijdenbekkens zoals

het Eierlandse Gat neemt tot een